VIÊM AMIDAN CẤP LÀ GÌ? NGUYÊN NHÂN, TRIỆU CHỨNG VÀ CÁCH ĐIỀU TRỊ

Mặc dù đa số trường hợp do virus và có thể tự khỏi, một tỷ lệ không nhỏ – đặc biệt ở trẻ em – là do liên cầu khuẩn nhóm A, cần được chẩn đoán và điều trị đúng để phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm. Hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và phương pháp điều trị sẽ giúp người bệnh xử trí kịp thời, rút ngắn thời gian hồi phục và hạn chế nguy cơ tái phát. 

Xem ngay bài viết với tư vấn chuyên môn từ ThS.BS.CKII Lê Nhật Vinh  – Phụ trách Khoa Liên chuyên khoa Mắt – Tai Mũi Họng – Răng Hàm Mặt – Da Liễu, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn.  

1. Viêm amidan cấp là gì?

Viêm amidan cấp là tình trạng hai amidan ở hai bên họng bị viêm và sưng lên đột ngột, thường gây đau họng, sốt và khó nuốt [1]. Amidan là hai khối mô nằm ở phía sau họng, có thể nhìn thấy khi há miệng rộng. Đây là một phần của hệ miễn dịch, có nhiệm vụ giúp cơ thể nhận diện và ngăn chặn vi khuẩn, virus xâm nhập qua đường miệng và mũi [2]. 

Khi bị virus hoặc vi khuẩn tấn công, amidan sẽ sưng to, đỏ và đau để chống lại tác nhân gây bệnh. Người bệnh thường đau họng, nuốt đau, sốt và có cảm giác vướng ở cổ họng. Một số trường hợp còn xuất hiện các chấm mủ hoặc mảng trắng trên bề mặt amidan. Viêm amidan cấp thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên, hiếm gặp ở trẻ dưới 3 tuổi [2].

Viêm amidan cấp cũng cần được phân biệt với viêm amidan mạn tính và viêm amidan tái phát. Viêm amidan cấp thường khởi phát đột ngột và khỏi sau khoảng 7–10 ngày nếu được điều trị phù hợp. Trong khi đó, viêm amidan mạn tính là tình trạng viêm kéo dài, còn viêm amidan tái phát là khi người bệnh bị viêm nhiều lần trong năm (thường từ 5 lần trở lên). Những trường hợp tái phát nhiều lần có thể được bác sĩ cân nhắc chỉ định cắt amidan để hạn chế nguy cơ biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống. 

2. Triệu chứng viêm amidan cấp

Triệu chứng viêm amidan cấp thường xuất hiện đột ngột, bao gồm [1][2]:

• Đau họng hoặc đau rát họng, thường là dấu hiệu đầu tiên.
• Đau khi nuốt hoặc nuốt khó.
• Amidan sưng đỏ.
• Xuất hiện các chấm mủ hoặc mảng trắng, vàng hay xám trên bề mặt amidan.
• Sốt trên 38°C.
• Nổi hạch đau ở hai bên cổ.
• Hơi thở có mùi hôi, giọng nói khàn hoặc nghẹt như “ngậm khoai tây nóng”.
• Đau đầu, mệt mỏi, chán ăn.
• Đau bụng hoặc nôn, thường gặp ở trẻ nhỏ.

Một số triệu chứng đi kèm có thể giúp bác sĩ định hướng nguyên nhân gây bệnh. Ví dụ, nổi hạch sau cổ kèm lách to thường liên quan đến nhiễm virus Epstein–Barr (EBV), còn phát ban đỏ mịn trên da thường gợi ý viêm amidan do liên cầu khuẩn nhóm A [2]. 

Đặc biệt, nếu amidan sưng to lệch một bên, kèm khó há miệng (khít hàm), đau nhiều một bên họng, nuốt rất đau, chảy nước dãi hoặc sưng vùng cổ, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay. Đây có thể là dấu hiệu của áp xe quanh amidan hoặc biến chứng nghiêm trọng khác cần được điều trị khẩn cấp.

Khi có các dấu hiệu trên, bạn có thể gọi ngay Hotline 1800 6767 (nhấn phím 2) để được tư vấn miễn phí và đặt lịch khám với Bác sĩ chuyên khoa tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn.

3. Nguyên nhân viêm amidan cấp

Viêm amidan cấp chủ yếu do nhiễm trùng. Trong đó, virus là nguyên nhân phổ biến, chiếm khoảng 70–95% trường hợp [3]:

• Virus: Rhinovirus, virus hợp bào hô hấp (RSV), adenovirus, virus cúm và virus Epstein–Barr (EBV) là những tác nhân thường gặp. Người bị viêm amidan do virus thường có triệu chứng nhẹ hơn và hay kèm ho, sổ mũi.
• Vi khuẩn: Chiếm tỷ lệ ít hơn, nhưng cần lưu ý đến liên cầu khuẩn tan huyết nhóm A (Streptococcus pyogenes), đặc biệt ở trẻ từ 5–15 tuổi. Đây cũng là tác nhân gây viêm họng liên cầu và có thể dẫn đến các biến chứng như áp xe quanh amidan, thấp tim cấp hoặc viêm cầu thận cấp nếu không được điều trị đúng cách Ngoài ra, một số vi khuẩn khác như Staphylococcus aureus, Haemophilus influenzae và Fusobacterium necrophorum cũng có thể gây viêm amidan cấp [2].

Viêm amidan cấp có thể lây từ người sang người thông qua [4]: 

• Hít phải giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện ở khoảng cách gần.
• Tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh.
• Dùng chung ly, muỗng, đũa hoặc các vật dụng cá nhân với người bệnh.
• Chạm vào bề mặt có chứa virus hoặc vi khuẩn rồi đưa tay lên mũi, miệng.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc viêm amidan cấp gồm [1]:

• Trẻ em từ 5–15 tuổi.
• Thường xuyên ở nơi đông người như trường học, nhà trẻ hoặc ký túc xá.
• Hệ miễn dịch còn chưa hoàn thiện (ở trẻ nhỏ) hoặc suy giảm do bệnh lý, căng thẳng, thiếu ngủ hoặc dinh dưỡng kém.

4. Chẩn đoán viêm amidan cấp

Viêm amidan cấp chủ yếu được chẩn đoán dựa trên khám lâm sàng. Bác sĩ sẽ quan sát tình trạng amidan, đánh giá mức độ sưng đỏ, có mủ hay không, kiểm tra hạch cổ, đo thân nhiệt và khai thác các triệu chứng đi kèm để bước đầu xác định nguyên nhân do virus hay vi khuẩn. Trong trường hợp cần thiết, bác sĩ có thể chỉ định thêm một số xét nghiệm để xác định chính xác tác nhân gây bệnh và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

4.1. Xét nghiệm nhanh liên cầu khuẩn nhóm A (GABHS) 

Đây là xét nghiệm được thực hiện bằng cách lấy dịch ở họng và cho kết quả chỉ sau vài phút. Xét nghiệm giúp xác định nhanh viêm amidan do liên cầu khuẩn nhóm A để cân nhắc chỉ định kháng sinh phù hợp [2].

Nếu kết quả âm tính nhưng bác sĩ vẫn nghi ngờ cao, đặc biệt ở trẻ em, có thể cần thực hiện thêm cấy dịch họng.

4.2. Xét nghiệm cấy dịch họng

Cấy dịch họng là tiêu chuẩn vàng để xác định nhiễm liên cầu khuẩn nhóm A. Xét nghiệm này thường được chỉ định khi xét nghiệm nhanh cho kết quả âm tính nhưng bác sĩ vẫn nghi ngờ người bệnh bị nhiễm liên cầu khuẩn, đặc biệt ở trẻ em [2]. Để đảm bảo kết quả chính xác, mẫu bệnh phẩm nên được lấy trước khi bắt đầu điều trị bằng kháng sinh theo khuyến cáo của Hiệp hội Bệnh truyền nhiễm Hoa Kỳ (IDSA). 

4.3. Xét nghiệm RPR

Xét nghiệm huyết tương nhanh (RPR) và xét nghiệm HIV có thể được cân nhắc ở người bệnh có triệu chứng không điển hình hoặc có yếu tố nguy cơ phơi nhiễm cao, nhằm loại trừ các nguyên nhân lây qua đường tình dục gây viêm họng như giang mai [2].

4.4. Xét nghiệm bệnh bạch cầu đơn nhân

Khi nghi ngờ bệnh bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm Monospot hoặc xét nghiệm kháng thể EBV. Xét nghiệm này thường được cân nhắc ở thanh thiếu niên và người trẻ tuổi có biểu hiện mệt mỏi kéo dài, nổi hạch vùng cổ hoặc gan, lách to [2]. 

4.5. Chụp CT

Chụp cắt lớp vi tính (CT) vùng cổ không được chỉ định thường quy, mà chỉ thực hiện khi nghi ngờ biến chứng như áp xe quanh amidan, nhiễm trùng khoang sâu vùng cổ hoặc có dấu hiệu tắc nghẽn đường thở (thở rít, chảy nước dãi, khít hàm). Đây là phương pháp có độ nhạy cao trong việc phát hiện và đánh giá mức độ lan rộng của ổ áp xe [2].

4.6. Xét nghiệm công thức máu toàn bộ và chuyển hóa cơ bản

Xét nghiệm công thức máu hoặc các xét nghiệm sinh hóa chỉ được chỉ định trong một số trường hợp đặc biệt, chẳng hạn khi người bệnh có dấu hiệu nhiễm trùng nặng, mất nước hoặc bác sĩ cần loại trừ các bệnh lý khác. Trường hợp nghi ngờ các bệnh lây truyền qua đường tình dục gây viêm họng (như giang mai hoặc HIV), bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định thêm các xét nghiệm phù hợp dựa trên triệu chứng và yếu tố nguy cơ [2]. 

Tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn, người bệnh được đội ngũ bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng giàu kinh nghiệm trực tiếp thăm khám và tư vấn phương pháp điều trị phù hợp. Hệ thống xét nghiệm của bệnh viện đạt ISO 15189:2022 – tiêu chuẩn quốc tế khắt khe về chất lượng phòng xét nghiệm y tế, góp phần đảm bảo kết quả xét nghiệm chính xác, hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán và điều trị hiệu quả. 

Liên hệ ngay 1800 6767 (nhấn phím 2) để được hỗ trợ nhanh chóng.

5. Biến chứng viêm amidan cấp tính

Phần lớn trường hợp viêm amidan cấp sẽ tự khỏi sau khoảng 2–8 ngày, đặc biệt khi do virus gây ra [2]. Tuy nhiên, nếu không được điều trị đúng cách, nhất là khi nguyên nhân là liên cầu khuẩn nhóm A, bệnh có thể gây ra một số biến chứng nguy hiểm.

Biến chứng tại chỗ thường gặp nhất là áp xe quanh amidan. Đây là tình trạng mủ tích tụ quanh amidan, khiến người bệnh đau họng dữ dội một bên, khó há miệng, nuốt đau, nói giọng khàn hoặc “ngậm hột thị”. Nếu nhiễm trùng lan rộng, có thể hình thành áp xe vùng cổ, gây tắc nghẽn đường thở hoặc nhiễm trùng huyết. Ở trẻ nhỏ có amidan phì đại, viêm amidan cấp còn có thể gây khó thở hoặc tắc nghẽn đường thở [2].

Biến chứng toàn thân thường gặp ở những trường hợp nhiễm liên cầu khuẩn nhóm A không được điều trị đầy đủ. Người bệnh có nguy cơ mắc sốt thấp khớp cấp, ảnh hưởng đến tim, khớp và hệ thần kinh, hoặc viêm cầu thận cấp, gây tiểu máu, phù và tăng huyết áp [2]. 

6. Điều trị viêm amidan cấp như thế nào?

Việc điều trị viêm amidan cấp phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh. Phần lớn trường hợp do virus chỉ cần điều trị triệu chứng và nghỉ ngơi. Nếu nguyên nhân là vi khuẩn, đặc biệt là liên cầu khuẩn nhóm A, bác sĩ có thể chỉ định kháng sinh phù hợp [1]. 

6.1. Thuốc kháng sinh

Kháng sinh chỉ được sử dụng khi viêm amidan cấp do vi khuẩn hoặc nghi ngờ cao do vi khuẩn, không có tác dụng đối với viêm amidan do virus [2].

Thuốc thường được sử dụng là penicillin hoặc amoxicillin. Người bệnh cần uống đúng liều, đủ thời gian theo hướng dẫn của bác sĩ, kể cả khi các triệu chứng đã cải thiện, để giảm nguy cơ tái phát và phòng ngừa các biến chứng như áp xe quanh amidan hoặc sốt thấp khớp [2].

6.2. Phẫu thuật cắt amidan

Phẫu thuật cắt amidan không áp dụng cho tất cả các trường hợp viêm amidan. Bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định khi người bệnh có một trong các tình trạng sau:

• Viêm amidan tái phát nhiều lần trong năm, ảnh hưởng đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống.
• Từng bị áp xe quanh amidan.
• Amidan phì đại gây khó nuốt, ngủ ngáy hoặc ngưng thở khi ngủ.
• Nghi ngờ tổn thương bất thường hoặc khối u ở amidan.

Phẫu thuật cắt amidan là thủ thuật tương đối an toàn, thường chỉ kéo dài khoảng 30–60 phút. Tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn, người bệnh được đội ngũ bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng giàu kinh nghiệm trực tiếp thực hiện phẫu thuật, ứng dụng các kỹ thuật hiện đại như dao điện lưỡng cực và Coblation, giúp hạn chế chảy máu, giảm đau sau mổ và rút ngắn thời gian hồi phục. Đa số người bệnh có thể xuất viện trong ngày hoặc sau 1 ngày theo dõi và hồi phục trong khoảng 1–2 tuần nếu được chăm sóc đúng cách [2]. 

Liên hệ Hotline 1800 6767 (nhấn phím 2) để đặt lịch khám với bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng để được chẩn đoán chính xác và tư vấn phương pháp điều trị phù hợp. 

6.3. Các biện pháp hỗ trợ tại nhà

Đối với các trường hợp viêm amidan cấp do virus hoặc triệu chứng nhẹ, người bệnh có thể chăm sóc tại nhà bằng cách [2]:

• Uống nhiều nước, ưu tiên nước ấm.
• Súc họng bằng nước muối sinh lý hoặc nước muối ấm.
• Nghỉ ngơi đầy đủ.
• Ăn thức ăn mềm, dễ nuốt.
• Dùng thuốc hạ sốt, giảm đau như paracetamol hoặc ibuprofen theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

7. Cách phòng ngừa viêm amidan cấp

Viêm amidan cấp không thể phòng ngừa hoàn toàn vì phần lớn trường hợp do virus gây ra và dễ lây lan qua đường hô hấp. Tuy nhiên, bạn có thể giảm nguy cơ mắc bệnh bằng các biện pháp sau:

• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt trước khi ăn và sau khi ho, hắt hơi.
• Tránh dùng chung ly uống nước, dụng cụ ăn uống hoặc đồ dùng cá nhân với người đang bị bệnh.
• Che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, đồng thời đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp.
• Hạn chế tiếp xúc gần với người đang bị đau họng, sốt hoặc mắc các bệnh đường hô hấp.
• Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, ngủ đủ giấc và tập thể dục đều đặn để tăng cường sức đề kháng.

Đối với trẻ em bị viêm amidan tái phát nhiều lần, cha mẹ nên theo dõi số lần mắc bệnh và đưa trẻ tái khám theo hướng dẫn của bác sĩ. Dựa trên tần suất tái phát, mức độ nghiêm trọng và ảnh hưởng đến sức khỏe, bác sĩ sẽ cân nhắc có cần cắt amidan hay không.

8. Các câu hỏi thường gặp về viêm amidan cấp tính

8.1. Viêm amidan cấp có cần cắt không?

Không phải mọi trường hợp viêm amidan cấp đều cần phẫu thuật. Cắt amidan chỉ được cân nhắc khi bệnh tái phát nhiều lần, chuyển thành viêm amidan mạn tính, gây áp xe quanh amidan tái diễn hoặc amidan quá to gây khó thở, ngưng thở khi ngủ hay ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống.

8.2. Viêm amidan cấp có tự khỏi không?

Viêm amidan cấp do virus thường tự khỏi sau khoảng 5–7 ngày nếu được nghỉ ngơi và chăm sóc đúng cách [1]. Trong khi đó, viêm amidan do vi khuẩn, đặc biệt là liên cầu khuẩn nhóm A, thường cần điều trị bằng kháng sinh theo chỉ định của bác sĩ để giảm nguy cơ biến chứng.

8.3. Viêm amidan cấp tính có nguy hiểm không?

Phần lớn trường hợp viêm amidan cấp lành tính và không để lại di chứng lâu dài. Tuy nhiên, nếu do vi khuẩn và không được điều trị đúng cách, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như áp xe quanh amidan, sốt thấp khớp hoặc viêm cầu thận [2].

8.4. Viêm amidan cấp có lây không?

Có. Cả virus và vi khuẩn gây viêm amidan cấp đều có khả năng lây lan mạnh, chủ yếu qua tiếp xúc với nước bọt, giọt bắn khi ho, hắt hơi, hoặc dùng chung vật dụng ăn uống với người bệnh [4].

Viêm amidan cấp là bệnh lý phổ biến nhưng không nên chủ quan, đặc biệt khi triệu chứng kéo dài trên 4 ngày, sốt cao liên tục hoặc xuất hiện dấu hiệu khó thở, khó nuốt nghiêm trọng. Việc thăm khám sớm giúp xác định đúng nguyên nhân gây bệnh, từ đó có hướng điều trị phù hợp và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra.

Tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn, người bệnh được đội ngũ bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng trực tiếp thăm khám, kết hợp hệ thống xét nghiệm đạt ISO 15189:2022 để hỗ trợ chẩn đoán chính xác. Bệnh viện áp dụng bảo hiểm y tế và là đơn vị hợp tác chuyên môn & giảm tải của Bệnh viện Chợ Rẫy, giúp người bệnh thuận tiện tiếp cận dịch vụ khám và điều trị chất lượng.

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn

Số 88, Đường số 8, Khu dân cư Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh

Hotline: 1800 6767 (Nhánh 2)

dichvukhachhang@nih.com.vn

GPĐKKD: 0312088602 cấp ngày 14/12/2012 bởi Sở Kế hoạch và đầu tư TP.HCM. Giấy phép hoạt động khám bệnh, chữa bệnh số 230/BYT-GPHĐ do Bộ Y Tế cấp.