SA SÚT TRÍ TUỆ – DẤU HIỆU, NGUYÊN NHÂN VÀ PHƯƠNG PHÁP PHÒNG NGỪA

Mỗi năm, thế giới ghi nhận gần 10 triệu ca mắc mới. Sa sút trí tuệ hiện là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ 7 trên toàn cầu và là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật, mất khả năng tự chăm sóc ở người cao tuổi.

Cùng đọc qua bài viết toàn diện về sa sút trí tuệ dưới đây có thể giúp bạn phát hiện sớm các dấu hiệu của bệnh, từ đó đưa ra các hướng điều trị và chăm sóc kịp thời, góp phần làm chậm tiến triển của bệnh và cải thiện chất lượng cuộc sống.

1. Sa sút trí tuệ là gì?

Sa sút trí tuệ (Dementia) xảy ra khi các tế bào thần kinh và mạng lưới kết nối giữa chúng trong não bị tổn thương hoặc mất dần theo thời gian. Tùy thuộc vào vùng não bị ảnh hưởng, người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện khác nhau như suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tư duy, ngôn ngữ, phán đoán hoặc thay đổi hành vi.

Cụ thể, người mắc sa sút trí tuệ thường bị suy giảm một hoặc nhiều chức năng như:

• Trí nhớ: Quên các sự việc mới xảy ra, hỏi đi hỏi lại nhiều lần hoặc thường xuyên làm mất đồ.
• Khả năng tư duy và giải quyết vấn đề: Khó lập kế hoạch, xử lý công việc quen thuộc hoặc đưa ra quyết định.
• Khả năng học tập: Khó tiếp thu thông tin mới hoặc ghi nhớ những điều vừa được hướng dẫn.
• Ngôn ngữ: Gặp khó khăn trong việc diễn đạt, tìm từ phù hợp hoặc hiểu lời nói của người khác.
• Khả năng phán đoán: Đưa ra những quyết định thiếu chính xác, dễ bị lừa hoặc không nhận biết được các tình huống nguy hiểm.
• Khả năng định hướng: Dễ nhầm lẫn về thời gian, địa điểm hoặc quên đường ngay cả ở những nơi quen thuộc.

2. Nguyên nhân bệnh sa sút trí tuệ

Sa sút trí tuệ có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có một số bệnh lý gây tổn thương tế bào não không thể phục hồi và tiến triển theo thời gian.

Dưới đây là một số nguyên nhân gây sa sút trí tuệ:

2.1 Chứng sa sút trí tuệ (không thể đảo ngược- do nguyên nhân thoái hóa)

Đây là nhóm nguyên nhân phổ biến nhất, khi các tế bào thần kinh trong não bị tổn thương và chết dần theo thời gian. Quá trình này diễn tiến từ từ, làm suy giảm chức năng nhận thức và hiện nay chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn.

Một số bệnh lý xảy ra trong quá trình lão hóa gây sa sút trí tuệ gồm:

Bệnh Alzheimer:

– Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm khoảng 60–70% các trường hợp sa sút trí tuệ. Bệnh đặc trưng bởi sự tích tụ bất thường của protein beta-amyloid và protein tau trong não – Những bất thường này làm cản trở quá trình truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh, khiến tế bào não bị tổn thương và chết dần theo thời gian.

– Người bệnh thường khởi phát với triệu chứng giảm trí nhớ, sau đó tiến triển sang suy giảm ngôn ngữ, tư duy và khả năng tự chăm sóc bản thân.

Sa sút trí tuệ mạch máu:

– Nguyên nhân gây sa sút trí tuệ này xảy ra khi lưu lượng máu nuôi não bị giảm do đột quỵ hoặc các tổn thương ở hệ thống mạch máu não, khiến não không cung cấp đủ oxy và các dưỡng chất cần thiết. Vì vậy, các tế bào thần kinh tại não sẽ bị tổn thương hoặc chết đi.

– Người bệnh có thể bị giảm trí nhớ, chậm tư duy, khó tập trung, giảm khả năng lập kế hoạch hoặc thay đổi cảm xúc.

Sa sút trí tuệ thể Lewy

– Bệnh đặc trưng bởi sự tích tụ bất thường của thể Lewy – các khối protein alpha-synuclein – bên trong tế bào thần kinh. Các khối protein này làm ảnh hưởng đến hoạt động của não, gây suy giảm nhận thức cùng nhiều triệu chứng khác.

– Người bệnh thường bị giảm trí nhớ, ảo giác thị giác, rối loạn giấc ngủ REM (giai đoạn ngủ mơ), giảm khả năng chú ý, có thể bị run tay, cứng cơ hoặc đi lại chậm chạp (tương tự bệnh Parkinson).

Sa sút trí tuệ trán – thái dương 

– Là sự thoái hóa các tế bào thần kinh ở thùy trán và thùy thái dương của não. Không giống Alzheimer, người bệnh thường không giảm trí nhớ ở giai đoạn đầu mà xuất hiện thay đổi hành vi, tính cách hoặc rối loạn ngôn ngữ.

– Họ có thể trở nên thờ ơ, bốc đồng, mất kiểm soát cảm xúc, nói ít hoặc khó diễn đạt. Bệnh thường khởi phát ở độ tuổi khoảng từ 45–65 tuổi. (trẻ hơn so với độ tuổi thường mắc Alzheimer).

Bệnh Huntington

– Bệnh Huntington là một dạng đột biến gen gây thoái hóa sớm các tế bào thần kinh ở độ tuổi 30 – 40 và hiện nay chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn. 

– Người bệnh không chỉ suy giảm trí nhớ và khả năng nhận thức mà còn gặp các rối loạn vận động đặc trưng như cử động múa giật không kiểm soát, mất phối hợp động tác và thay đổi hành vi, cảm xúc.

Bệnh Parkinson có sa sút trí tuệ

Parkinson là bệnh lý thoái hóa thần kinh chủ yếu ảnh hưởng đến khả năng vận động. Khi bệnh tiến triển trong nhiều năm, một số người bệnh có thể xuất hiện tình trạng sa sút trí tuệ, như suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung, tư duy chậm và khó giải quyết vấn đề.

2.2 Chứng sa sút trí tuệ không do thoái hóa hệ thần kinh

Ngoài thoái hóa do tuổi tác, một số tình trạng bệnh lý dưới đây cũng có thể gây suy giảm nhận thức hoặc biểu hiện tương tự sa sút trí tuệ.

– Đột quỵ: Tổn thương não do thiếu máu cục bộ hoặc xuất huyết não có thể gây sa sút trí tuệ, đặc biệt khi người bệnh bị đột quỵ nhiều lần.

– Não úng thủy áp lực bình thường: Tình trạng tích tụ dịch não tủy gây rối loạn đi lại, tiểu không tự chủ và suy giảm nhận thức. 

– Chấn thương sọ não: Các chấn thương nặng có thể làm tổn thương các vùng não liên quan đến trí nhớ và nhận thức.

– Thiếu vitamin B12: Và các chất dinh dưỡng khác như B1,B6, Vitamin E hay thiếu hụt nước có thể ảnh hưởng đến chức năng thần kinh và gây giảm trí nhớ, mất tập trung.

– Nhiễm trùng thần kinh: Một số bệnh như viêm não, viêm màng não hoặc nhiễm HIV có thể gây tổn thương não và dẫn đến suy giảm nhận thức.

– Lạm dụng rượu bia kéo dài: Gây thiếu vitamin và dinh dưỡng, khiến các tế bào thần kinh tổn thương và làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ.

– Tác dụng phụ của thuốc: Một số thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc kháng cholinergic hoặc sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc có thể gây lú lẫn, đặc biệt ở người cao tuổi.

– Rối loạn chuyển hóa: Các bệnh lý như hạ đường huyết, suy gan, suy thận hoặc rối loạn điện giải cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động của não.

– U não: Khối u phát triển tại các vùng điều khiển nhận thức hoặc trí nhớ có thể gây tổn thương và suy giảm chức năng não.

3. Dấu hiệu của bệnh sa sút trí tuệ

Triệu chứng của sa sút trí tuệ thường xuất hiện từ từ và tiến triển theo thời gian. Ở giai đoạn đầu, các biểu hiện có thể khá kín đáo nên nhiều người nhầm lẫn với quá trình lão hóa bình thường. 

Tuy nhiên, điểm khác biệt là các triệu chứng của sa sút trí tuệ ngày càng rõ rệt, kéo dài và ảnh hưởng đến khả năng làm việc, sinh hoạt cũng như cuộc sống hằng ngày của người bệnh.

Một số dấu hiệu thường gặp của sa sút trí tuệ bao gồm:

– Suy giảm trí nhớ: Đây là dấu hiệu sớm và phổ biến nhất. Người bệnh thường quên những sự việc hoặc cuộc trò chuyện vừa mới xảy ra, hỏi đi hỏi lại cùng một câu hỏi nhiều lần, thường xuyên làm mất đồ hoặc đặt đồ vật ở những vị trí bất thường rồi không nhớ để tìm lại.

– Giảm khả năng tư duy và gặp khó khăn trong giải quyết vấn đề như: Khó lập kế hoạch hoặc sắp xếp công việc, giảm khả năng giải quyết các tình huống hằng ngày, khó tính toán hoặc quản lý tài chính cá nhân.

– Rối loạn ngôn ngữ: Khó nhớ hoặc quên những từ ngữ quen thuộc, gặp khó khăn khi diễn đạt ý muốn nói, Khó hiểu nội dung cuộc trò chuyện hoặc không theo kịp mạch giao tiếp.

– Mất định hướng: Người bệnh có thể quên đường ngay cả ở những nơi quen thuộc, nhầm lẫn về ngày, tháng, mùa hoặc thời gian, không nhận biết chính xác địa điểm hoặc môi trường xung quanh.

– Thay đổi hành vi và cảm xúc: Dễ cáu gắt hoặc kích động, lo âu, trầm cảm, mất hứng thú với các hoạt động yêu thích, nghi ngờ hoặc mất lòng tin với người thân dù không có căn cứ.

– Giảm khả năng tự chăm sóc bản thân: Ở giai đoạn tiến triển, người bệnh thường quên uống thuốc hoặc không nhớ lịch hẹn, quên ăn uống hoặc chuẩn bị bữa ăn, gặp khó khăn khi mặc quần áo, vệ sinh cá nhân, cần sự hỗ trợ của người thân trong các hoạt động thường ngày như tắm rửa, ăn uống hoặc đi lại.

Lưu ý: Nếu các triệu chứng trên xuất hiện kéo dài, ngày càng nặng hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt và khả năng tự chăm sóc, người bệnh nên được thăm khám sớm để xác định nguyên nhân.

4. Các biến chứng của bệnh sa sút trí tuệ

Khi bệnh ngày càng nặng, người bệnh không chỉ suy giảm trí nhớ mà còn mất dần khả năng vận động, giao tiếp và tự chăm sóc bản thân. Điều này làm tăng nguy cơ gặp nhiều biến chứng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, chất lượng cuộc sống và tuổi thọ.

– Té ngã và chấn thương: Người bệnh thường bị giảm khả năng giữ thăng bằng, phối hợp vận động và định hướng không gian, khiến nguy cơ té ngã tăng cao. Những chấn thương như gãy xương, chấn thương đầu hoặc gãy cổ xương đùi có thể làm giảm khả năng vận động và kéo dài thời gian điều trị.

– Suy dinh dưỡng: Ở giai đoạn tiến triển, người bệnh có thể quên ăn, quên uống nước hoặc gặp khó khăn khi nhai, nuốt thức ăn. Nếu không được chăm sóc đầy đủ, tình trạng này có thể dẫn đến suy dinh dưỡng, sụt cân, mất nước và làm sức khỏe suy giảm nhanh hơn.

– Mất khả năng tự chăm sóc bản thân: Người bệnh dần mất khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày như mặc quần áo, tắm rửa, vệ sinh cá nhân, sử dụng thuốc hoặc quản lý tài chính. Khi đó, họ cần sự hỗ trợ thường xuyên từ người thân hoặc người chăm sóc.

– Viêm phổi hít: Khả năng nuốt suy giảm khiến thức ăn, nước uống hoặc nước bọt dễ đi nhầm vào đường hô hấp, làm tăng nguy cơ viêm phổi hít. Đây là một trong những nguyên nhân nhập viện hoặc tử vong phổ biến ở người mắc sa sút trí tuệ giai đoạn muộn.

– Loét tì đè: Khi phải nằm hoặc ngồi một tư thế trong thời gian dài vì suy giảm vận động và nhận thức, người bệnh dễ xuất hiện các vết loét tì đè. Nếu không được chăm sóc đúng cách, các vết loét có thể bị nhiễm trùng và gây nhiều biến chứng nghiêm trọng.

– Mất khả năng giao tiếp: Người bệnh ngày càng khó diễn đạt suy nghĩ, không hiểu lời nói của người khác hoặc mất dần khả năng giao tiếp bằng ngôn ngữ.

– Trầm cảm và các rối loạn tâm thần: Người bệnh xuất hiện tình trạng trầm cảm, lo âu, kích động hoặc hoang tưởng do những thay đổi trong não bộ và sự suy giảm khả năng nhận thức. Các rối loạn này không chỉ ảnh hưởng đến người bệnh mà còn làm tăng gánh nặng chăm sóc cho gia đình.

– Nhiễm trùng: Người bệnh có nguy cơ cao mắc các bệnh nhiễm trùng như viêm phổi, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc nhiễm trùng da do sức đề kháng suy giảm, khả năng vận động hạn chế và việc chăm sóc cá nhân gặp nhiều khó khăn.

– Phụ thuộc vào người chăm sóc: Người bệnh có thể mất hoàn toàn khả năng tự chăm sóc, cần được hỗ trợ trong mọi hoạt động từ ăn uống, vệ sinh cá nhân, đi lại đến dùng thuốc. Đây cũng là giai đoạn tạo ra gánh nặng lớn về thể chất, tinh thần và kinh tế đối với gia đình.

Nếu bản thân hoặc người thân xuất hiện tình trạng giảm trí nhớ, thay đổi hành vi hoặc suy giảm khả năng tư duy kéo dài, hãy sớm thăm khám với các bác sĩ chuyên Khoa Nội Thần kinh tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn để được đánh giá chức năng nhận thức, xác định nguyên nhân và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp. 

Liên hệ Hotline 1800 6767 (Nhánh 2) để được tư vấn và đặt lịch khám.

5. Điều trị sa sút trí tuệ

Phần lớn các thể sa sút trí tuệ do thoái hóa thần kinh chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn. Tuy nhiên, nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách, chúng ta vẫn có thể làm chậm tiến triển và ảnh hưởng của bệnh sa sút lên chất lượng cuộc sống.

Để điều trị sa sút trí tuệ, bạn cần thăm khám với bác sĩ chuyên khoa về Nội Thần kinh, từ đó bác sĩ sẽ đưa ra phương pháp điều trị phù hợp dựa trên nguyên nhân, mức độ bệnh và tình trạng sức khỏe tổng thể của người bệnh.

Các phương pháp điều trị bao gồm:

Điều trị bằng thuốc

Sử dụng thuốc theo phác đồ và đúng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa có thể giúp cải thiện triệu chứng và giảm đáng kể tiến triển bệnh:

– Thuốc ức chế cholinesterase: Thường được chỉ định cho người bệnh Alzheimer giai đoạn nhẹ đến trung bình nhằm cải thiện trí nhớ, khả năng tư duy và các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.

– Thuốc có Memantine: Điều hòa hoạt động của tế bào thần kinh, góp phần cải thiện nhận thức và duy trì chức năng sinh hoạt, thường được kê đơn điều trị bệnh Alzheimer giai đoạn trung bình đến nặng.

– Thuốc điều trị rối loạn hành vi và tâm thần: Trong trường hợp người bệnh xuất hiện trầm cảm, lo âu, kích động, mất ngủ hoặc ảo giác, bác sĩ có thể sử dụng các thuốc phù hợp để kiểm soát triệu chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống.

– Thuốc điều trị các bệnh lý nền: Nhằm kiểm soát các bệnh như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, bệnh tim mạch, giúp hạn chế tổn thương não tiếp tục tiến triển, đặc biệt ở người mắc sa sút trí tuệ mạch máu.

Điều trị không dùng thuốc

Bên cạnh thuốc, các biện pháp không dùng thuốc đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì chức năng nhận thức và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh:

• Phục hồi nhận thức: Thực hiện các bài tập giúp duy trì trí nhớ, khả năng tập trung và tư duy.
• Hoạt động trí não: Tham gia các hoạt động kích thích não bộ như đọc sách, chơi cờ, giải ô chữ, học kỹ năng mới.
• Tập luyện thể dục: Đi bộ, đạp xe, yoga hoặc các bài tập phù hợp giúp cải thiện tuần hoàn máu lên não và duy trì khả năng vận động.
• Chế độ dinh dưỡng hợp lý: Tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá và các thực phẩm giàu omega-3; hạn chế đường, muối và chất béo bão hòa.
• Yếu tố tâm lý: Người bệnh cần được giúp đỡ để giảm lo âu, trầm cảm, duy trì tinh thần tích cực để tăng khả năng thích nghi với bệnh.
• Hướng dẫn cho người chăm sóc: Gia đình người bệnh cần được hướng dẫn cách chăm sóc, giao tiếp và xử trí các thay đổi về hành vi của người bệnh.

Điều trị nguyên nhân

Đối với các trường hợp sa sút trí tuệ hoặc suy giảm nhận thức do nguyên nhân có thể điều trị, bác sĩ sẽ tập trung xử trí bệnh lý nền để cải thiện triệu chứng.

Một số nguyên nhân có thể được điều trị bao gồm:

• Thiếu vitamin B12: Bổ sung vitamin theo chỉ định giúp cải thiện chức năng thần kinh.
• Não úng thủy áp lực bình thường: Có thể được điều trị bằng phẫu thuật dẫn lưu dịch não tủy ở những trường hợp phù hợp.
• Rối loạn nội tiết: Điều trị các bệnh lý như suy giáp hoặc cường giáp giúp cải thiện chức năng nhận thức.
• Nhiễm trùng thần kinh hoặc các rối loạn chuyển hóa: Điều trị nguyên nhân có thể giúp cải thiện hoặc hồi phục một phần các triệu chứng suy giảm nhận thức.

6. Phòng ngừa bệnh sa sút trí tuệ

Để bảo vệ sức khỏe não bộ, phòng ngừa sa sút trí tuệ, mỗi người nên thực hiện các biện pháp sau:

– Kiểm soát huyết áp vì tăng huyết áp kéo dài có thể làm tổn thương mạch máu não và tăng nguy cơ sa sút trí tuệ, đặc biệt là sa sút trí tuệ mạch máu.

– Người mắc đái tháo đường cần duy trì, kiểm soát đường huyết ổn định để hạn chế tổn thương mạch máu và tế bào thần kinh.

– Điều trị rối loạn mỡ máu và duy trì cholesterol ở mức hợp lý góp phần giảm nguy cơ đột quỵ và các bệnh lý mạch máu não.

– Không hút thuốc để không làm tăng nguy cơ tổn thương mạch máu, giảm lượng oxy cung cấp cho não và thúc đẩy quá trình suy giảm nhận thức.

– Hạn chế rượu bia, tránh gây tổn thương tế bào thần kinh và giảm nguy cơ sa sút trí tuệ.

– Duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể lực mỗi tuần giúp tăng cường tuần hoàn máu lên não, cải thiện sức khỏe tim mạch và duy trì chức năng nhận thức.

– Chế độ ăn lành mạnh, ưu tiên chế độ ăn nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, các loại hạt và dầu ô liu.

– Ngủ đủ giấc giúp não bộ phục hồi và loại bỏ các chất thải chuyển hóa tích tụ trong ngày.

– Duy trì hoạt động trí não giúp kích thích các kết nối thần kinh và duy trì chức năng nhận thức.

– Tăng cường giao tiếp xã hội: Tham gia các hoạt động cộng đồng, gặp gỡ bạn bè và duy trì các mối quan hệ xã hội giúp giảm nguy cơ cô lập, trầm cảm và suy giảm nhận thức.

– Kiểm tra sức khỏe thường xuyên giúp phát hiện sớm các bệnh lý như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hoặc các vấn đề thần kinh để điều trị kịp thời.

Đặc biệt lưu ý: Nếu bản thân hoặc người thân xuất hiện các dấu hiệu giảm trí nhớ, thay đổi hành vi hoặc suy giảm khả năng nhận thức, nên nhanh chóng thăm khám với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa Nội Thần kinh – Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn để được đánh giá toàn diện. 

Với đội ngũ bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm cùng hệ thống chẩn đoán hiện đại chuyên về các bệnh lý não bộ như máy MRI Signa Prime 1.5T hay CT Incisive 128 lát cắt tích hợp AI, hỗ trợ bác sĩ xác định chính xác nguyên nhân, xây dựng phác đồ điều trị phù hợp và theo dõi lâu dài, góp phần làm chậm tiến triển của bệnh và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh. 

Liên hệ Hotline 1800 6767 (Nhánh 2) để được tư vấn và đặt lịch khám.

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn

Số 88, Đường số 8, Khu dân cư Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh

Hotline: 1800 6767 (Nhánh 2)

dichvukhachhang@nih.com.vn

GPĐKKD: 0312088602 cấp ngày 14/12/2012 bởi Sở Kế hoạch và đầu tư TP.HCM. Giấy phép hoạt động khám bệnh, chữa bệnh số 230/BYT-GPHĐ do Bộ Y Tế cấp.