VITAMIN A: TÁC DỤNG, LIỀU DÙNG VÀ CÁCH BỔ SUNG ĐÚNG

Dù cơ thể chỉ cần một lượng nhỏ, thiếu vitamin A kéo dài vẫn gây ảnh hưởng lớn, đặc biệt ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và người có chế độ ăn thiếu cân bằng.

Hưởng ứng Ngày Vi chất dinh dưỡng 01–02/06, việc hiểu đúng về vitamin A giúp mỗi gia đình chủ động hơn trong chăm sóc sức khỏe hằng ngày, đồng thời tránh bổ sung thiếu hoặc dùng quá mức. Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BS Lê Thảo Nguyên, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn, sẽ giúp bạn hiểu rõ vitamin A là gì, có trong thực phẩm nào, tác dụng ra sao, liều dùng phù hợp và những lưu ý an toàn khi bổ sung.

1. Vitamin A là gì?

Vitamin A là vitamin tan trong chất béo, được cơ thể dự trữ chủ yếu ở gan [1]. Vi chất này tồn tại dưới hai dạng. Dạng tạo sẵn (retinol, retinyl ester) có trong thực phẩm động vật như gan, cá, trứng, sữa và chế phẩm từ sữa. Dạng tiền vitamin A phổ biến nhất là beta carotene, thường có trong rau củ quả màu vàng, cam, đỏ và rau lá xanh đậm; cơ thể chuyển một phần beta carotene thành vitamin A khi cần [1].

Vì tan trong chất béo nên loại vitamin này không đào thải nhanh qua nước tiểu như các vitamin tan trong nước. Bổ sung đúng liều mang lại lợi ích, nhưng dùng liều cao sai cách lại dễ tích lũy và gây tác dụng phụ [1].

2. Vitamin A có trong thực phẩm nào?

Cách bổ sung an toàn nhất bắt đầu từ bữa ăn hằng ngày. Nhóm giàu vitamin A dạng tạo sẵn gồm gan động vật, dầu gan cá, cá, trứng, sữa, bơ và phô mai [1]. Riêng gan chứa hàm lượng rất cao nên không nên ăn quá thường xuyên, nhất là với phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai [4].

Nhóm giàu tiền vitamin A gồm cà rốt, bí đỏ, khoai lang vàng, đu đủ, xoài, ớt chuông đỏ, rau bina, rau ngót, rau dền và các loại rau lá xanh đậm [1]. Những thực phẩm này còn cung cấp thêm chất xơ và chất chống oxy hóa, rất hợp cho bữa ăn gia đình.

Để hấp thu tốt hơn, bữa ăn nên có một lượng chất béo phù hợp như dầu thực vật, cá béo, trứng, sữa hoặc các loại hạt [1]. Vài gợi ý đơn giản dành cho bạn, bao gồm: rau ngót nấu thịt, bí đỏ nấu tôm, cà rốt xào ít dầu, hay salad xoài ăn cùng sữa chua.

3. Tác dụng của vitamin A

Vi chất này tham gia vào nhiều hoạt động sống quan trọng như:

• Bảo vệ thị lực: Vitamin A tham gia tạo sắc tố thị giác, giúp mắt thích nghi với ánh sáng yếu; thiếu hụt dễ gây quáng gà, khô mắt và tổn thương giác mạc  [1].
• Củng cố miễn dịch: Duy trì hàng rào bảo vệ của da và niêm mạc hô hấp, tiêu hóa, tiết niệu, giúp cơ thể chống tác nhân gây bệnh tốt hơn [1].
• Hỗ trợ tăng trưởng ở trẻ: Thiếu vitamin A ở trẻ làm tăng nguy cơ rối loạn thị giác và tăng nguy cơ mắc bệnh, tử vong do một số nhiễm trùng như sởi, tiêu chảy [2].
• Vai trò ở người lớn và thai kỳ: Vitamin A cần cho miễn dịch, da, mắt và niêm mạc; với thai phụ, vi chất này cần cho sự phát triển của thai nhi, nhưng phải kiểm soát chặt vì dư thừa dạng tạo sẵn trong thai kỳ liên quan đến nguy cơ dị tật bẩm sinh [1][4].

4. Liều dùng vitamin A

Nhu cầu vitamin A thay đổi theo tuổi, giới tính, tình trạng mang thai, cho con bú và sức khỏe. Đơn vị thường dùng là mcg RAE (microgam hoạt tính retinol tương đương), giúp quy đổi giữa dạng tạo sẵn và tiền vitamin A từ thực vật  [1].

Lưu ý quan trọng: Các con số dưới đây là nhu cầu dinh dưỡng hằng ngày, khác hoàn toàn với liều cao trong chiến dịch cộng đồng. Liều cao cho trẻ phải theo hướng dẫn của y tế địa phương: đúng độ tuổi, đúng liều, đúng thời điểm [5].

4.1 Liều dùng cho người lớn

Người trưởng thành khỏe mạnh nên ưu tiên bổ sung vitamin A qua thực phẩm: Nam khoảng 900 mcg RAE/ngày, nữ khoảng 700 mcg RAE/ngày; thai phụ từ 19 tuổi khoảng 770 mcg RAE/ngày và phụ nữ cho con bú khoảng 1.300 mcg RAE/ngày  [1].

Không nên tự ý dùng liều cao kéo dài. Theo Viện Y tế Quốc tế Hoa Kỳ (NIH), giới hạn dung nạp tối đa với dạng tạo sẵn ở người từ 19 tuổi là 3.000 mcg/ngày. Vượt mức này lâu dài làm tăng nguy cơ độc tính, nhất là khi dùng nhiều sản phẩm cùng lúc như viên đa sinh tố, dầu gan cá, sản phẩm làm đẹp chứa retinol đường uống hay thuốc nhóm retinoid [1]. Người có bệnh tiêu hóa, rối loạn hấp thu chất béo, bệnh gan mật hoặc nghi ngờ thiếu hụt nên thăm khám trước khi dùng viên bổ sung.

4.2 Liều dùng vitamin A cho trẻ em

Cha mẹ cần phân biệt nhu cầu hằng ngày với liều chiến dịch. Nhu cầu hằng ngày theo NIH: Trẻ 1–3 tuổi khoảng 300 mcg RAE, 4–8 tuổi khoảng 400 mcg RAE, 9–13 tuổi khoảng 600 mcg RAE; vị thành niên 14–18 tuổi là 900 mcg RAE (nam) và 700 mcg RAE (nữ) [1]. Nhu cầu này thường được đáp ứng qua ăn uống đa dạng, sữa mẹ, sữa công thức và rau củ quả nhiều màu.

Trong Chiến dịch bổ sung vitamin A năm 2026 tại Việt Nam, trẻ 6 đến dưới 12 tháng uống 1 viên 100.000 IU mỗi lần, trẻ 12 đến dưới 60 tháng uống 1 viên 200.000 IU mỗi lần, thực hiện định kỳ 4–6 tháng/lần theo hướng dẫn chuyên môn tại địa phương [5].

Cha mẹ không nên tự mua viên liều cao cho trẻ uống tại nhà nếu không có chỉ định, và cần ghi nhớ thời điểm trẻ đã uống để tránh lặp liều gần nhau [5].

5. Cách uống vitamin A đúng cách

Vitamin A nên được uống đúng liều ghi trên nhãn hoặc theo chỉ định của bác sĩ, dược sĩ, nhân viên y tế. Vì tan trong chất béo, nhiều trường hợp nên uống cùng hoặc sau bữa ăn để hỗ trợ hấp thu [3].

Các dạng viên nang mềm, viên nén, dung dịch nhỏ giọt hay viên trong chương trình cộng đồng đều dùng qua đường uống. Không tự bẻ, cắt, pha hoặc nhỏ thuốc cho trẻ nếu chưa được hướng dẫn. Với viên liều cao, nhân viên y tế sẽ xử lý viên nang và cho trẻ uống theo quy trình phù hợp.

Việc bổ sung vitamin A nên dựa trên độ tuổi, chế độ ăn và tình trạng sức khỏe. Nếu bạn đang phân vân giữa bổ sung qua thực phẩm hay dùng viên uống, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn phù hợp. Liên hệ Hotline 1800 6767 (nhánh 2) để được tư vấn miễn phí và đặt lịch tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn.

6. Lưu ý an toàn khi sử dụng

6.1 Khi nghi ngờ quá liều vitamin A

Nếu bạn hoặc trẻ uống quá liều, uống nhầm nhiều viên, uống lặp liều trong thời gian gần nhau hoặc xuất hiện triệu chứng bất thường, hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất. Dấu hiệu cần chú ý gồm buồn nôn, nôn, đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, mệt nhiều, đau xương khớp, bong tróc da, rụng tóc, vàng da hoặc trẻ quấy khóc bất thường [3][4].

Ngộ độc thường liên quan đến việc dùng quá nhiều thực phẩm bổ sung hoặc dùng vitamin A liều cao sai cách, hiếm khi chỉ do ăn thực phẩm giàu vitamin A. Khi nghi ngờ quá liều, người dùng nên ngừng sản phẩm đang dùng và thăm khám để được hướng dẫn phù hợp [4].

6.2 Khi quên một liều

Với liều hằng ngày, không tự uống gấp đôi để bù. Hãy xem hướng dẫn trên sản phẩm hoặc hỏi dược sĩ, bác sĩ. Với trẻ trong chiến dịch bổ sung vitamin A, nếu bỏ lỡ lịch uống, cha mẹ nên liên hệ trạm y tế để biết lịch uống bù phù hợp, không tự mua viên vitamin A liều cao cho trẻ uống bù tại nhà [5].

6.3 Tác dụng phụ có thể gặp

Dùng vitamin A đúng liều thường an toàn. Một số trẻ sau khi uống vitamin A liều cao có thể có biểu hiện thoáng qua như buồn nôn nhẹ, nôn, đi ngoài phân lỏng hoặc quấy khóc hơn bình thường [2].

Dùng quá nhiều vitamin A dạng tạo sẵn làm tăng nguy cơ ngộ độc cấp hoặc mạn tính. Liều rất cao có thể gây buồn nôn, nôn, mệt mỏi, chóng mặt, nhìn mờ. Dùng liều cao kéo dài có thể liên quan đến đau đầu, tổn thương gan, rụng tóc, khô da và đau xương khớp [3].

7. Những ai nên thận trọng khi dùng vitamin A?

7.1 Phụ nữ mang thai và cho con bú

Mẹ bầu cần đủ vitamin A nhưng tuyệt đối không tự dùng liều cao, vì dư thừa dạng tạo sẵn trong thai kỳ làm tăng nguy cơ ảnh hưởng sự phát triển của thai nhi [1][4]. Nếu đang mang thai, chuẩn bị hoặc nghi ngờ mang thai, mẹ nên tránh tự dùng viên liều cao, dầu gan cá hay sản phẩm chứa retinol đường uống khi chưa hỏi bác sĩ. Mẹ đang cho con bú có nhu cầu cao hơn, nhưng vẫn ưu tiên chế độ ăn đa dạng; viên bổ sung nên theo tư vấn y tế.

7.2 Người có bệnh nền

Người có bệnh gan, thường xuyên uống rượu bia, rối loạn hấp thu chất béo, bệnh đường mật, bệnh tụy, bệnh thận, hoặc đang dùng thuốc chống đông, thuốc ảnh hưởng đến gan cần hỏi bác sĩ trước khi dùng liều cao. Người đang hút thuốc cũng cần cẩn trọng với sản phẩm chứa beta-carotene liều cao [1].

7.3 Tương tác thuốc

Vi chất này có thể tương tác với một số thuốc. Chuyên gia từ Mayo Clinic lưu ý các nhóm cần chú ý gồm thuốc có nguy cơ gây độc gan, orlistat, retinoid đường uống và warfarin: orlistat làm giảm hấp thu vitamin A từ thức ăn; dùng cùng retinoid làm tăng nguy cơ dư thừa; dùng cùng warfarin có thể tăng nguy cơ chảy máu [3]. Vì gan là nơi dự trữ và chuyển hóa vitamin A, người có bệnh gan hoặc uống nhiều rượu bia nên hỏi bác sĩ trước khi dùng liều cao.

8. Vitamin A bảo quản như thế nào?

Vitamin A nên được giữ trong bao bì gốc, bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp và nhiệt độ cao. Không để vitamin A trong phòng tắm, gần bếp hoặc nơi ẩm. Cần để sản phẩm xa tầm tay trẻ em và không dùng khi đã hết hạn, đổi màu, chảy dầu, biến dạng hoặc có mùi lạ.

9. Hiểu đúng về vitamin A liều cao

Vitamin A liều cao không phải là sản phẩm dùng tùy ý hằng ngày, mà là dạng bổ sung theo chương trình hoặc theo chỉ định y tế cho nhóm có nguy cơ thiếu hụt. WHO khuyến nghị bổ sung vitamin A liều cao cho trẻ 6-59 tháng tuổi tại những nơi thiếu vitamin A là vấn đề sức khỏe cộng đồng [2].

Theo hướng dẫn bổ sung vitamin A, trẻ từ 6 tháng đến dưới 12 tháng tuổi dùng liều 100.000 IU/lần, trẻ từ 12 tháng đến dưới 60 tháng tuổi dùng liều 200.000 IU/lần theo hướng dẫn chuyên môn [5]. Viên màu xanh thường có hàm lượng 100.000 IU, viên màu đỏ thường có hàm lượng 200.000 IU. Gia đình không nên tự đổi liều giữa hai loại viên, cũng không nên tự cho trẻ uống thêm vì nghĩ trẻ lớn hơn, ăn ít hơn hoặc hay ốm hơn. Liều dùng cần theo đúng độ tuổi, tình trạng sức khỏe và hướng dẫn của nhân viên y tế.

10. Các câu hỏi thường gặp

10.1 Người lớn có cần uống vitamin A liều cao không?

Phần lớn người lớn khỏe mạnh chỉ cần bổ sung vitamin A qua thực phẩm hằng ngày và không cần dùng viên liều cao. Việc dùng viên bổ sung chỉ nên đặt ra khi có nguy cơ thiếu hụt hoặc có chỉ định y tế. Không nên tự dùng vitamin A liều cao kéo dài, vì dùng vượt mức an toàn trong thời gian dài có thể gây độc tính [1].

10.2 Ăn nhiều cà rốt, bí đỏ có bị dư vitamin A không?

10.3 Trẻ uống vitamin A xong bị nôn nhẹ có sao không?

Một số trẻ có thể buồn nôn nhẹ, nôn hoặc đi ngoài phân lỏng thoáng qua sau khi uống vitamin A liều cao. Các biểu hiện này thường ngắn và tự hết. Nếu trẻ nôn nhiều, quấy khóc kéo dài, mệt bất thường hoặc triệu chứng nặng hơn, cha mẹ nên liên hệ nhân viên y tế để được hướng dẫn [2].

10.4 Đang mang thai có được uống vitamin A không?

Phụ nữ mang thai cần đủ vitamin A, nhưng không nên tự dùng vitamin A liều cao. Dư thừa vitamin A dạng tạo sẵn trong thai kỳ có liên quan đến nguy cơ ảnh hưởng sự phát triển của thai nhi. Mẹ bầu nên ưu tiên chế độ ăn đa dạng và hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ viên bổ sung nào [1][4].

10.5 Trẻ đã uống ở trạm y tế, ở nhà có cần bổ sung thêm không?

Không nên tự bổ sung thêm viên vitamin A liều cao tại nhà. Nếu trẻ đã uống vitamin A trong chiến dịch, cha mẹ nên ghi nhớ thời điểm uống để tránh lặp liều gần nhau. Ở nhà, gia đình nên duy trì bữa ăn đa dạng, có thực phẩm giàu vitamin A và các vi chất cần thiết khác [5].

Nếu bạn chưa chắc liều vitamin A phù hợp cho mình hoặc cho con, nhất là khi đang mang thai, cho con bú, có bệnh gan hoặc rối loạn hấp thu, hãy ưu tiên tư vấn dinh dưỡng thay vì tự bổ sung tại nhà. Phòng khám Dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn sẵn sàng đồng hành cùng gia đình trong việc khám, tư vấn và xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp. Gọi Hotline 1800 6767 (nhánh 2) để được tư vấn miễn phí và đặt lịch hẹn cùng chuyên gia

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn

Số 88, Đường số 8, Khu dân cư Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh

Hotline: 1800 6767 (Nhánh 2)

dichvukhachhang@nih.com.vn

GPĐKKD: 0312088602 cấp ngày 14/12/2012 bởi Sở Kế hoạch và đầu tư TP.HCM. Giấy phép hoạt động khám bệnh, chữa bệnh số 230/BYT-GPHĐ do Bộ Y Tế cấp.