TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO – NGUYÊN NHÂN, DẤU HIỆU VÀ CÁCH PHÒNG NGỪA

Tuy nguy hiểm, chúng ta hoàn toàn có thể giảm thiểu nguy cơ tử vong và di chứng nếu được nhận biết sớm và xử trí kịp thời trong “thời gian vàng”. Cùng tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu cảnh báo và các biện pháp phòng ngừa hiệu quả qua bài viết dưới đây với tư vấn chuyên môn từ BS.CKI Hồ Thanh Lịch – Trưởng khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn.

1. Tai biến mạch máu não là gì?

Tai biến mạch máu não (đột quỵ não, cerebrovascular accident – CVA) là tình trạng dòng máu nuôi não bị gián đoạn đột ngột, khiến các tế bào thần kinh không được cung cấp đủ oxy và glucose, từ đó não bị tổn thương hoặc chết chỉ sau vài phút [3]. Tùy theo cơ chế gây bệnh, tai biến mạch máu não được chia thành hai nhóm chính: thiếu máu não và xuất huyết não.

1.1. Thiếu máu não

Thiếu máu não là thể tai biến mạch máu não phổ biến, chiếm khoảng 85% tổng số trường hợp [4]. Tình trạng này xảy ra khi cục máu đông hoặc mảng xơ vữa làm tắc nghẽn động mạch não, ngăn dòng máu giàu oxy đến nuôi dưỡng mô não.

Trong nhóm này còn có cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA – transient ischemic attack), khi các triệu chứng tương tự đột quỵ xuất hiện trong thời gian ngắn rồi tự hồi phục hoàn toàn, thường trong vòng dưới 24 giờ. Mặc dù không để lại tổn thương thần kinh vĩnh viễn, TIA không nên bị xem nhẹ vì đây được xem là dấu hiệu cảnh báo sớm của đột quỵ thực sự, với nguy cơ xảy ra đột quỵ trong 48 giờ tiếp theo ở mức rất cao.

1.2. Xuất huyết não

Xuất huyết não xảy ra khi một mạch máu trong não bị vỡ, khiến máu tràn vào nhu mô não hoặc các khoang xung quanh não [3]. Khối máu tụ hình thành sẽ làm tăng áp lực nội sọ, chèn ép các vùng não lân cận và gây tổn thương thần kinh nhanh chóng.

Mặc dù ít gặp hơn thiếu máu não, xuất huyết não thường có tiên lượng nặng hơn, với tỷ lệ tử vong và di chứng cao hơn. Ở người trẻ, vỡ phình động mạch não và dị dạng mạch máu não là hai nguyên nhân thường gặp dẫn đến xuất huyết não.

2. Các giai đoạn của tai biến mạch máu não

2.1. Giai đoạn khởi đầu

Đây chính là thời điểm mạch máu não bắt đầu bị tắc nghẽn hoặc vỡ ra. Khi nguồn cung cấp oxy bị gián đoạn, các tế bào thần kinh sẽ dần suy yếu chỉ sau vài phút ngắn ngủi. Các triệu chứng thường khởi phát đột ngột và đạt mức độ nghiêm trọng ngay từ đầu với các dấu hiệu điển hình như: méo miệng, liệt tay chân, nói khó hoặc đau đầu dữ dội. 

Đây là lúc bạn cần gọi cấp cứu ngay lập tức, bởi mỗi phút trôi qua có thể đồng nghĩa với việc hàng triệu tế bào thần kinh tiếp tục bị mất đi không thể phục hồi [1]. 

Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ tai biến, hãy gọi ngay 1800 6767 (nhấn phím 1) để được Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn hỗ trợ cấp cứu kịp thời 24/7.

2.2. Giai đoạn quyết định

Những giờ đầu sau khi xuất hiện triệu chứng được xem là “thời gian vàng” quyết định hiệu quả điều trị và khả năng phục hồi của người bệnh.

Với tai biến mạch máu não do thiếu máu cục bộ, việc đến bệnh viện sớm giúp người bệnh có cơ hội được điều trị bằng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối cơ học nhằm khôi phục dòng máu lên não, đặc biệt hiệu quả trong vòng 4,5 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng [5]. 

Trong trường hợp tai biến mạch máu não do xuất huyết, các biện pháp như phẫu thuật giải áp hoặc can thiệp nội mạch có thể giúp kiểm soát chảy máu, giảm áp lực nội sọ và hạn chế tổn thương não lan rộng. Càng được chẩn đoán và điều trị chuyên sâu sớm, người bệnh tai biến mạch máu não càng có nhiều cơ hội phục hồi chức năng và giảm nguy cơ để lại di chứng nặng nề. 

2.3. Giai đoạn tiến triển

Sau giai đoạn cấp, não bộ bắt đầu quá trình tái tổ chức thần kinh, khi các vùng não còn lành dần thích nghi và đảm nhận một phần chức năng của khu vực bị tổn thương. Đây chính là nền tảng sinh học cho quá trình phục hồi chức năng sau tai biến mạch máu não. 

Sự hồi phục diễn ra mạnh mẽ nhất trong 3–6 tháng đầu, nhưng não vẫn có khả năng tiếp tục thích nghi trong nhiều năm nếu người bệnh được can thiệp phục hồi chức năng đúng cách bằng vật lý trị liệu, ngôn ngữ trị liệu và hoạt động trị liệu chuyên biệt [5]. 

3. Dấu hiệu tai biến

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), quy tắc FAST là công cụ đơn giản giúp nhận biết sớm các dấu hiệu tai biến mạch máu não [3]:

• Face (Mặt): Nụ cười bị méo hoặc lệch sang một bên.
• Arms (Tay): Một bên tay bị yếu, rũ xuống và không thể giơ lên.
• Speech (Nói): Nói ngọng, giọng bất thường hoặc không thể mở lời.
• Time (Thời gian): Khẩn trương gọi cấp cứu ngay khi phát hiện một trong các dấu hiệu trên.

Bên cạnh quy tắc FAST, bệnh còn có thể khởi phát qua các triệu chứng cảnh báo khác như:

• Đau đầu đột ngột, dữ dội như “sét đánh” – đặc trưng của vỡ phình mạch.
• Mất thị lực đột ngột một hoặc hai mắt.
• Chóng mặt, mất thăng bằng, không thể đi thẳng.
• Tê bì đột ngột một bên mặt, tay hoặc chân.
• Lú lẫn, không hiểu được lời nói của người khác.

khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào trên, cần gọi cấp cứu ngay để không bỏ lỡ “thời gian vàng” điều trị. Quý khách có thể liên hệ 1800 6767 (nhánh 1) để được Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn hỗ trợ cấp cứu tai biến(đột quỵ) 24/7 và đưa người bệnh đến bệnh viện trong thời gian sớm nhất. 

4. Nguyên nhân tai biến mạch máu não

4.1. Tai biến hay đột quỵ do thiếu máu cục bộ

Tai biến mạch máu não do thiếu máu cục bộ xảy ra khi dòng máu lên não bị tắc nghẽn. Tình trạng này thường xuất phát từ hai cơ chế chính [4]:

• Huyết khối: Mảng xơ vữa tích tụ trong động mạch não theo thời gian, làm hẹp lòng mạch và có thể hình thành cục máu đông tại chỗ gây tắc mạch. Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ thúc đẩy quá trình này [4].
• Thuyên tắc: Trong trường hợp này, cục máu đông được hình thành ở vị trí khác trong cơ thể, thường là tại tim ở người mắc rung nhĩ hoặc từ các mảng xơ vữa ở động mạch cảnh, sau đó theo dòng máu di chuyển lên não và gây tắc mạch đột ngột.

4.2. Đột quỵ do xuất huyết não

Tai biến mạch máu não do xuất huyết xảy ra khi mạch máu não bị vỡ, khiến máu tràn ra ngoài và chèn ép mô não. Hai nguyên nhân thường gặp nhất gồm [3]:

• Tăng huyết áp không kiểm soát: Huyết áp cao kéo dài làm suy yếu thành mạch máu não, dẫn đến vỡ mạch tự phát và gây xuất huyết nội sọ.
• Vỡ phình động mạch não: Túi phình trên thành động mạch có thể vỡ khi huyết áp tăng đột ngột, khiến máu tràn vào khoang dưới nhện và gây đau đầu dữ dội.

5. Nguy cơ tai biến mạch máu não

Các yếu tố nguy cơ gây tai biến mạch máu não bao gồm nhóm có thể can thiệp, kiểm soát được và nhóm không thể thay đổi [6]:

6. Di chứng tai biến mạch máu não

Mức độ di chứng phụ thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương não, cũng như thời gian được cấp cứu và điều trị. Các di chứng thường gặp gồm [6]: 

• Liệt và yếu cơ: Người bệnh có thể bị yếu hoặc liệt một bên cơ thể, gây khó khăn trong đi lại, sinh hoạt và tự chăm sóc bản thân. 
• Rối loạn ngôn ngữ: Khó nói, nói ngọng, khó hiểu hoặc không hiểu được lời nói của người khác, ảnh hưởng đến giao tiếp hằng ngày. 
• Suy giảm nhận thức: Giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung hoặc sa sút trí tuệ sau tai biến mạch máu não, thường gặp ở người cao tuổi [8]. 
• Trầm cảm sau tai biến: Ảnh hưởng đến khoảng 30–50% người sống sót sau tai biến. Đây là một di chứng thường gặp, ảnh hưởng đến cảm xúc, động lực và chất lượng cuộc sống của người bệnh, đồng thời có thể làm chậm quá trình phục hồi chức năng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời [8]. 
• Rối loạn nuốt (Dysphagia): Làm tăng nguy cơ viêm phổi hít – một trong những biến chứng tử vong hàng đầu sau tai biến.
• Các di chứng khác: Động kinh, đau mạn tính, rối loạn bàng quang hoặc rối loạn đại tiện tùy theo vị trí tổn thương. 

7. Điều trị tai biến mạch máu não

Nguyên tắc quan trọng trong điều trị tai biến mạch máu não là “Thời gian là vàng”. Mỗi phút chậm trễ có thể khiến khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh bị mất đi vĩnh viễn [5]. 

7.1. Điều trị tai biến mạch máu não do thiếu máu cục bộ

• Thuốc tiêu sợi huyết (tPA): Được sử dụng trong vòng 4,5 giờ đầu để làm tan cục máu đông và khôi phục dòng máu lên não.
• Lấy huyết khối cơ học: Can thiệp nội mạch nhằm loại bỏ cục máu đông, có thể áp dụng đến 24 giờ ở một số trường hợp phù hợp.

7.2. Điều trị tai biến mạch máu não do xuất huyết

Việc điều trị phụ thuộc vào vị trí chảy máu, kích thước khối máu tụ và tình trạng của người bệnh.

• Điều trị nội khoa: Tập trung kiểm soát huyết áp, giảm phù não, ngăn ngừa co giật và các biến chứng nguy hiểm nhằm hạn chế tổn thương não lan rộng.
• Can thiệp ngoại khoa hoặc nội mạch: Được chỉ định trong những trường hợp xuất huyết não nặng, có khối máu tụ lớn gây chèn ép nhu mô não hoặc xuất huyết do vỡ túi phình động mạch não. Tùy từng tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định dẫn lưu hoặc lấy khối máu tụ, vi phẫu kẹp cổ túi phình hoặc can thiệp nội mạch để xử lý túi phình, kiểm soát nguồn chảy máu và hạn chế tổn thương não thứ phát. 

Trong các trường hợp xuất huyết não do vỡ túi phình động mạch, việc chẩn đoán và can thiệp kịp thời có ý nghĩa quyết định đến khả năng sống còn của người bệnh. 

Thực tế, tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn, nhiều trường hợp tai biến/ đột quỵ, xuất huyết não… đã được cấp cứu và điều trị thành công. Điển hình là cô N.T.T. (51 tuổi) được chuyển đến bệnh viện nhanh chóng trong tình trạng đau đầu dữ dội kéo dài. Sau khi xác định nguyên nhân là vỡ túi phình động mạch não, đội ngũ bác sĩ Ngoại Thần kinh – Cột sống đã nhanh chóng thực hiện vi phẫu kẹp cổ túi phình, giúp người bệnh vượt qua giai đoạn nguy kịch và phục hồi ổn định. 

7.3. Phục hồi chức năng

Phục hồi chức năng nên được bắt đầu ngay khi người bệnh ổn định. Chương trình điều trị thường bao gồm vật lý trị liệu, ngôn ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu và hỗ trợ tâm lý nhằm giúp người bệnh phục hồi tối đa khả năng vận động, giao tiếp và sinh hoạt hằng ngày [9]. 

8. Chăm sóc người bệnh tai biến mạch máu não

Sự đồng hành của người chăm sóc có ảnh hưởng lớn đến tốc độ và hiệu quả phục hồi của người bệnh sau tai biến mạch máu não:

• Hỗ trợ vận động: Khuyến khích người bệnh tập luyện theo hướng dẫn của chuyên gia phục hồi chức năng và thường xuyên thay đổi tư thế để phòng ngừa loét tì đè và các biến chứng do nằm lâu. 
• Phòng ngừa té ngã: Bố trí môi trường sống an toàn bằng cách lắp thanh vịn, loại bỏ vật cản và sử dụng các thiết bị hỗ trợ khi cần thiết.
• Đảm bảo tuân thủ điều trị: Theo dõi việc dùng thuốc đúng giờ, đúng liều và tái khám định kỳ để kiểm soát các yếu tố nguy cơ, giảm nguy cơ cơn tai biến tái phát.
• Hỗ trợ tâm lý: Quan tâm đến sức khỏe tinh thần, nhận biết sớm các dấu hiệu trầm cảm hoặc lo âu, đồng thời khuyến khích người bệnh duy trì giao tiếp và tham gia các hoạt động phù hợp.

9. Phòng ngừa

Theo các nghiên cứu, hơn 80% trường hợp tai biến mạch máu não có thể được phòng ngừa thông qua việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ [6]. Những biện pháp quan trọng bao gồm: 

• Kiểm soát huyết áp: Đo huyết áp định kỳ, tuân thủ điều trị và không tự ý ngừng thuốc.
• Điều trị rung nhĩ: Sử dụng thuốc chống đông theo chỉ định để giảm nguy cơ hình thành cục máu đông.
• Kiểm soát đường huyết và mỡ máu: Thăm khám định kỳ và duy trì điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Bỏ thuốc lá: Giúp giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ và các bệnh tim mạch.
• Duy trì vận động: Tập thể dục ít nhất 150 phút mỗi tuần với cường độ vừa phải.
• Giữ cân nặng hợp lý: Kết hợp chế độ ăn lành mạnh, hạn chế rượu bia và các chất kích thích.

Khám sức khỏe định kỳ và tầm soát đột quỵ (tai biến) là chìa khóa vàng giúp phát hiện sớm các nguy cơ tiềm ẩn trước khi biến cố xảy ra. Tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn, gói tầm soát đột quỵ được thiết kế toàn diện bởi đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm, kết hợp cùng hệ thống xét nghiệm đạt chuẩn ISO 15189:2022 và trang thiết bị chẩn đoán hình ảnh thế hệ mới. Nhờ đó, mọi nguy cơ đột quỵ đều được đánh giá chính xác và kịp thời.

Liên hệ 1800 6767 (nhấn phím 2) để được tư vấn miễn phí và đặt lịch thăm khám nhanh chóng. 

10. Dinh dưỡng

Dinh dưỡng hợp lý đóng vai trò quan trọng trong cả phòng ngừa và phục hồi sau tai biến mạch máu não. Một chế độ ăn cân bằng không chỉ giúp kiểm soát các yếu tố nguy cơ mà còn hỗ trợ quá trình phục hồi chức năng [9]. 

Chế độ ăn khuyến nghị:

• Bổ sung đủ protein: Có trong thịt nạc, cá, trứng, sữa và các loại đậu, giúp duy trì khối cơ và hỗ trợ phục hồi vận động [10].
• Tăng cường omega-3: Có trong cá béo, hạt lanh và các loại hạt, góp phần bảo vệ mạch máu và hỗ trợ chức năng não.
• Ăn nhiều rau xanh và trái cây: Cung cấp vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa giúp bảo vệ tế bào thần kinh.
• Hạn chế muối: Duy trì lượng muối dưới 5g/ngày để kiểm soát huyết áp và giảm nguy cơ tái phát.
• Uống đủ nước: Giúp duy trì tuần hoàn máu và hạn chế tình trạng mất nước, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc có rối loạn nuốt [10].

Đối với người bệnh gặp khó khăn khi nuốt, chế độ ăn cần được điều chỉnh về độ đặc và kết cấu thực phẩm theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn và đầy đủ dinh dưỡng. 

11. Các câu hỏi thường gặp về tai biến mạch máu não

11.1. Tai biến mạch máu não có quan hệ tình dục được không?

Có. Phần lớn người bệnh có thể quan hệ tình dục trở lại khi sức khỏe đã ổn định, huyết áp được kiểm soát tốt và được bác sĩ cho phép. Thời điểm phù hợp thường là khoảng 4–6 tuần sau cơn tai biến, tùy tình trạng hồi phục của từng người. Nếu có bệnh tim mạch hoặc từng bị xuất huyết não, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi quan hệ trở lại. 

11.2. Tai biến mạch máu não nguy hiểm không?

Có. Tai biến mạch máu não là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật ở người trưởng thành [1]. Ngay cả khi qua khỏi giai đoạn cấp, người bệnh vẫn có nguy cơ tái phát, đặc biệt trong những tháng đầu sau cơn tai biến. Tuy nhiên, nếu được cấp cứu và điều trị kịp thời, nhiều người bệnh vẫn có thể phục hồi tốt và quay trở lại sinh hoạt độc lập. 

11.3. Tai biến mạch máu não có nên châm cứu không?

Không nên châm cứu khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ tai biến mạch máu não. Việc trì hoãn đến bệnh viện để châm cứu hoặc áp dụng các phương pháp dân gian có thể khiến người bệnh bỏ lỡ “thời gian vàng” điều trị, làm giảm cơ hội phục hồi và tăng nguy cơ tử vong hoặc tàn tật. 

11.4. Tai biến có phải là đột quỵ không?

Có. Tai biến mạch máu não và đột quỵ là hai cách gọi của cùng một bệnh lý. Trong y văn quốc tế, tình trạng này được gọi là stroke hoặc cerebrovascular accident (CVA) [3]. Đây là tình trạng dòng máu lên não bị gián đoạn đột ngột do tắc hoặc vỡ mạch máu, dẫn đến tổn thương các tế bào não. 

11.5. Tai biến mạch máu não khám và xử lý ở đâu?

Khi nghi ngờ có dấu hiệu tai biến mạch máu não, điều quan trọng nhất là cần gọi cấp cứu ngay lập tức và đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng chẩn đoán, điều trị chuyên sâu. Không nên tự lái xe đến bệnh viện vì tình trạng có thể diễn biến nhanh trong quá trình di chuyển, làm mất cơ hội điều trị trong “thời gian vàng”. 

Tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn, Khoa Cấp cứu hoạt động xuyên suốt 24/7 với sự phối hợp chặt chẽ của đội ngũ bác sĩ đa chuyên khoa giàu kinh nghiệm từ Nội thần kinh, Ngoại thần kinh đến Chẩn đoán hình ảnh. Sự hỗ trợ từ hệ thống CT 128 lát cắt và MRI tích hợp AI hiện đại giúp chẩn đoán nhanh chóng, xác thực, từ đó rút ngắn tối đa thời gian xử trí cho người bệnh. Đội ngũ bác sĩ tại đây có đủ năng lực thực hiện các kỹ thuật chuyên sâu trong điều trị tai biến mạch máu não như vi phẫu kẹp túi phình động mạch não, phẫu thuật lấy máu tụ cùng nhiều can thiệp thần kinh tiên tiến khác, góp phần nâng cao đáng kể cơ hội hồi phục.

Bởi mỗi phút trôi qua đều có thể ảnh hưởng đến khả năng phục hồi của người bệnh, khi xuất hiện các dấu hiệu như méo miệng, nói khó, nhìn mờ…, hãy gọi ngay đường dây cấp cứu 1800 6767 (nhấn phím 1) để được Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn hỗ trợ khẩn cấp 24/7.

Ngoài ra, việc thăm khám và tầm soát sớm đóng vai trò rất quan trọng trong phòng ngừa tai biến mạch máu não (đột quỵ). Để được tư vấn hoặc đặt lịch khám với chuyên khoa Thần kinh, vui lòng liên hệ Hotline 1800 6767 (nhấn phím 2).

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn

Số 88, Đường số 8, Khu dân cư Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh

Hotline: 1800 6767 (Nhánh 2)

dichvukhachhang@nih.com.vn

GPĐKKD: 0312088602 cấp ngày 14/12/2012 bởi Sở Kế hoạch và đầu tư TP.HCM. Giấy phép hoạt động khám bệnh, chữa bệnh số 230/BYT-GPHĐ do Bộ Y Tế cấp.