SUY GIÁP – NGUYÊN NHÂN, DẤU HIỆU, CHẨN ĐOÁN VÀ ĐIỀU TRỊ

Việc nhận biết sớm các nguyên nhân, dấu hiệu và phương pháp phòng ngừa đóng vai trò đặc biệt quan trọng, giúp người bệnh được chẩn đoán kịp thời và điều trị hiệu quả, từ đó hạn chế tối đa các biến chứng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống.

1. Suy giáp là gì?

Suy giáp là tình trạng tuyến giáp – một tuyến hình con bướm nằm ở cổ – không sản xuất đủ hormone tuyến giáp T3 và T4  cần thiết cho hoạt động bình thường của cơ thể [2]. 

Việc sản xuất hormone tuyến giáp là một chuỗi quá trình phối hợp giữa ba cơ quan chính:

• Tuyến giáp: nơi trực tiếp sản xuất hormone T3 và T4.
• Tuyến yên: tiết ra hormone kích thích tuyến giáp (TSH) để “ra lệnh” cho tuyến giáp hoạt động.
• Vùng dưới đồi: tiết ra hormone giải phóng thyrotropin (TRH) để kích thích tuyến yên.

Nói cách khác, rối loạn ở bất kỳ mắt xích nào trong ba cơ quan này đều có thể dẫn đến suy giáp.

Các hormone đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa quá trình trao đổi chất, nên khi tuyến giáp hoạt động kém, các chức năng của cơ thể sẽ diễn ra chậm lại. Hậu quả là người bệnh có thể cảm thấy mệt mỏi, dễ tăng cân và nhạy cảm với lạnh do tốc độ trao đổi chất giảm xuống.

Ở giai đoạn đầu, bệnh có thể không biểu hiện rõ ràng, nhưng nếu không được phát hiện điều trị kịp thời, suy giáp có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng như tăng cholesterol hoặc bệnh tim.

Điều đáng mừng là suy giáp có thể điều trị được, phần lớn người bệnh kiểm soát tốt tình trạng này nhờ dùng thuốc và theo dõi y khoa định kỳ.

2. Các loại suy giáp thường gặp

2.1. Suy tuyến giáp nguyên phát

Suy giáp nguyên phát là dạng thường gặp nhất của bệnh, chiếm khoảng 99% tổng số ca bệnh [3]. Nguyên nhân nằm ngay tại tuyến giáp, khi tuyến bị tổn thương hoặc mắc bệnh, khiến nó không thể sản xuất đủ hormone cần thiết cho cơ thể.

Khi đó, tuyến yên sẽ phản ứng bằng cách tăng tiết hormone TSH để “thúc đẩy” tuyến giáp hoạt động mạnh hơn, nhưng tuyến giáp vẫn không đáp ứng đủ.

Nguyên nhân thường gặp gồm [4]:

• Bệnh tự miễn Hashimoto (hệ miễn dịch tấn công tuyến giáp)
• Phẫu thuật cắt bỏ tuyến giáp
• Tác hại do xạ trị vùng cổ
• Thiếu i-ốt (ở các khu vực khẩu phần ăn thiếu i-ốt)

2.2. Suy tuyến giáp thứ phát

Suy giáp thứ phát, hay còn gọi là suy giáp trung ương (central hypothyroidism), là dạng hiếm gặp hơn so với suy giáp nguyên phát. Khác với suy giáp nguyên phát, ở suy giáp thứ phát: tuyến giáp khỏe mạnh nhưng tuyến yên gặp vấn đề, khiến cả TSH và hormone tuyến giáp đều giảm [2].

Cụ thể, tuyến yên không tiết đủ hormone TSH để gửi tín hiệu cho tuyến giáp sản xuất hormone. Tình trạng này có thể xảy ra khi người bệnh có khối u tuyến yên, hoặc tuyến yên bị tổn thương do chấn thương, phẫu thuật hay bệnh lý khác.

2.3. Suy giáp cận lâm sàng

So với hai dạng trên, suy giáp cận lâm sàng là giai đoạn sớm và nhẹ nhất của bệnh, khi tuyến giáp bắt đầu hoạt động kém, nhưng nồng độ hormone tuyến giáp (T3, T4) vẫn còn trong giới hạn bình thường [5].

Trong trường hợp này, xét nghiệm máu cho thấy nồng độ TSH hơi tăng, nghĩa là tuyến yên đang cố gắng kích thích tuyến giáp hoạt động nhiều hơn để bù lại sự suy giảm chức năng.

Người mắc thường không có triệu chứng rõ ràng, hoặc chỉ có biểu hiện nhẹ như mệt mỏi, tăng cân nhẹ hoặc da khô. Tình trạng này có thể chỉ tạm thời, vì nồng độ TSH đôi khi tự trở lại bình thường sau vài tháng mà không cần điều trị.

Thông thường, bác sĩ sẽ theo dõi định kỳ, chỉ can thiệp bằng thuốc nếu TSH tăng cao hơn hoặc xuất hiện triệu chứng rõ ràng. Suy giáp cận lâm sàng thường được phát hiện tình cờ qua xét nghiệm máu, và gặp nhiều hơn ở người lớn tuổi.

3. Ai có nguy cơ cao bị suy giáp?

Suy giáp có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai, nhưng một số nhóm người có nguy cơ cao hơn. Dưới đây là các yếu tố nguy cơ chính [6]:

• Giới tính và tuổi tác: Nữ giới, đặc biệt là trên 60 tuổi, có nguy cơ mắc suy giáp cao hơn nhiều so với nam giới. Nguy cơ tăng theo tuổi, và thường gặp hơn ở phụ nữ sau mãn kinh.
• Tiền sử gia đình có bệnh tuyến giáp: Nếu bố mẹ hoặc anh chị em mắc bệnh tuyến giáp (như Hashimoto hoặc Graves), bạn có nguy cơ cao hơn. 
• Mắc các bệnh tự miễn khác: Người mắc đái tháo đường type 1 hoặc bệnh Celiac có nguy cơ bị viêm tuyến giáp Hashimoto, dẫn đến suy giáp.
• Tiền sử điều trị hoặc tổn thương tuyến giáp: Người đã từng phẫu thuật cắt tuyến giáp hoặc điều trị iod phóng xạ có thể bị giảm hoặc mất hoàn toàn chức năng tuyến giáp. 
• Thai kỳ và sau sinh: Một số phụ nữ bị rối loạn tuyến giáp trong hoặc sau khi mang thai, thường do viêm tuyến giáp sau sinh. Sự thay đổi hormone và hệ miễn dịch trong thai kỳ có thể kích hoạt viêm tuyến giáp, nên phụ nữ sau sinh nếu có biểu hiện mệt mỏi hoặc trầm cảm nên được kiểm tra tuyến giáp.

4. Nguyên nhân gây ra nhược giáp

4.1. Những nguyên nhân phổ biến

Bệnh tuyến giáp tự miễn (viêm giáp Hashimoto): Trong bệnh Hashimoto, hệ miễn dịch tấn công nhầm tuyến giáp, khiến tuyến bị tổn thương dần theo thời gian và sản xuất ít hormone hơn. Bệnh này thường mang tính di truyền, gặp nhiều ở phụ nữ, và thường là nguyên nhân vĩnh viễn, cần điều trị suốt đời bằng hormone thay thế.

Phẫu thuật tuyến giáp: Việc cắt bỏ toàn bộ hoặc một phần tuyến giáp (thường để điều trị ung thư tuyến giáp hoặc bướu cổ) khiến tuyến không còn khả năng sản xuất đủ hormone. Những người đã phẫu thuật tuyến giáp thường phải uống hormone tuyến giáp thay thế suốt đời.

Điều trị bằng iod phóng xạ hoặc xạ trị vùng cổ: Phương pháp iod phóng xạ thường được dùng để điều trị cường giáp hoặc bướu độc tuyến giáp. Tuy nhiên, quá trình này phá hủy mô tuyến giáp, dẫn đến tuyến hoạt động kém sau điều trị. Tương tự, xạ trị vùng cổ trong điều trị ung thư (như ung thư hạch) cũng có thể làm hỏng mô tuyến giáp, gây suy giáp.

Viêm tuyến giáp: Khi tuyến giáp bị viêm tạm thời, cơ thể có thể giải phóng lượng hormone lớn, sau đó giảm mạnh gây suy giáp. Nguyên nhân có thể do virus hoặc rối loạn miễn dịch. 

Tác dụng phụ của thuốc: Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến hoạt động của tuyến giáp, làm giảm khả năng sản xuất hormone hoặc gây tổn thương mô tuyến giáp. Các thuốc thường gặp gồm có Lithium (dùng trong điều trị rối loạn lưỡng cực), Amiodarone (thuốc tim mạch có chứa nhiều iod) và Interferon-alpha (thuốc điều trị virus hoặc ung thư) [6]. Những người phải sử dụng các thuốc này lâu dài nên được kiểm tra định kỳ nồng độ hormone tuyến giáp để phát hiện sớm tình trạng suy giáp và điều chỉnh điều trị kịp thời.

4.2. Những nguyên nhân ít phổ biến hơn

Suy giáp bẩm sinh (ở trẻ sơ sinh): Một số trẻ sinh ra đã không có tuyến giáp hoặc tuyến giáp phát triển không đầy đủ. Nguyên nhân thường không rõ ràng, đôi khi liên quan đến di truyền. Tình trạng này được phát hiện sớm qua sàng lọc sơ sinh, và có thể điều trị hiệu quả bằng thuốc. Nếu không điều trị sớm, trẻ có thể bị chậm phát triển thể chất và trí tuệ.

Rối loạn tuyến yên hoặc vùng dưới đồi: Đây là nguyên nhân rất hiếm gặp của suy giáp. Trong một số trường hợp, u lành tuyến yên có thể khiến tuyến yên tiết ra ít hormone TSH hơn, làm cho tuyến giáp không nhận đủ tín hiệu để hoạt động, dẫn đến giảm sản xuất hormone tuyến giáp.

Suy giáp liên quan đến thai kỳ: Một số phụ nữ bị suy giáp trong hoặc sau khi mang thai. Nếu không điều trị, có thể gây sảy thai, sinh non hoặc tiền sản giật.

Thiếu hoặc thừa i-ốt: Việc cung cấp quá ít hoặc quá nhiều i-ốt đều có thể ảnh hưởng đến khả năng sản xuất hormone của tuyến giáp, khiến tuyến hoạt động không ổn định và dễ dẫn đến rối loạn chức năng.

5. Dấu hiệu suy giáp

5.1. Triệu chứng suy giáp thường gặp

Các triệu chứng thường gặp [7]:

Mệt mỏi: Người bệnh thường cảm thấy kiệt sức, buồn ngủ, thiếu năng lượng, dù đã nghỉ ngơi đầy đủ. 

Tăng cân: Hormone tuyến giáp giúp điều hòa cân nặng và quá trình chuyển hóa năng lượng. Khi hormone giảm, cân nặng dễ tăng, đặc biệt là vùng mặt và bụng. Ngay cả những trường hợp suy giáp nhẹ cũng có thể gây tăng cân và tăng chỉ số BMI.

Đau nhức cơ và khớp: Người bị suy giáp thường đau mỏi cơ, cứng khớp, sưng nhẹ hoặc yếu cơ. Các triệu chứng này thường giảm dần khi hormone tuyến giáp được điều chỉnh về mức bình thường.

Tâm trạng thay đổi: Suy giáp có thể khiến người bệnh dễ lo âu, trầm cảm, kém tập trung, suy giảm trí nhớ và chậm suy nghĩ, nói năng. Não bộ cần hormone tuyến giáp để hoạt động bình thường, nên khi thiếu, chức năng thần kinh và tuần hoàn não bị ảnh hưởng.

Nhạy cảm với lạnh: Do chuyển hóa bị chậm lại, người bệnh luôn cảm thấy lạnh, ngay cả trong môi trường ấm. 

Rụng tóc: Thiếu hormone tuyến giáp ảnh hưởng đến nang tóc, gây rụng tóc lan tỏa ở da đầu, lông mày, chân tay và các vùng khác. Một số người còn mắc rụng tóc từng mảng (alopecia) do rối loạn miễn dịch liên quan.

Rối loạn kinh nguyệt: Phụ nữ bị suy giáp thường có kinh nguyệt không đều, kéo dài hoặc ra máu nhiều, đôi khi có xuất huyết giữa chu kỳ. 

5.2. Triệu chứng suy giáp ở trẻ sơ sinh

Các triệu chứng của suy giáp trẻ sơ sinh do bẩm sinh thường không rõ ràng, nhưng nếu bệnh nặng, có thể xuất hiện một số dấu hiệu sau [8]:

• Bú kém, khó bú hoặc bú yếu
• Ngủ nhiều bất thường
• Khóc yếu hoặc ít khóc
• Táo bón
• Vàng da kéo dài (da và mắt vàng sau sinh nhiều ngày)
• Mặt sưng, phù nhẹ
• Cơ yếu, trương lực cơ thấp (trẻ mềm, ít cử động)
• Lưỡi to, có thể thò ra ngoài miệng
• Bụng phình to

5.3. Triệu chứng của suy giáp ở trẻ em và thanh thiếu niên

Nhìn chung, trẻ em và thanh thiếu niên bị suy giáp có các triệu chứng tương tự như người lớn, nhưng còn có thêm một số dấu hiệu đặc trưng sau [6]:

• Chậm phát triển chiều cao, dẫn đến thấp hơn so với bạn cùng tuổi
• Răng vĩnh viễn mọc chậm, hoặc răng sữa rụng muộn
• Dậy thì muộn, biểu hiện như bé gái có kinh trễ hoặc bé trai phát triển cơ thể chậm hơn
• Phát triển trí tuệ và khả năng học tập kém, dễ mệt mỏi, giảm tập trung và ghi nhớ

6. Chẩn đoán bệnh suy giáp

Việc chẩn đoán suy giáp thường dựa trên kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và xét nghiệm máu. Bác sĩ sẽ hỏi về triệu chứng, tiền sử bệnh, khám vùng cổ để kiểm tra xem tuyến giáp có phì đại (bướu cổ) hay có nhân tuyến giáp hay không. Tuy nhiên, vì triệu chứng của suy giáp rất dễ nhầm với các bệnh khác, xét nghiệm máu là phương pháp hiệu quả để chẩn đoán.

Các xét nghiệm này sẽ đo [2]:

• Nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) trong máu.
• Mức hormone tuyến giáp T3 và T4 – hai hormone do tuyến giáp sản xuất trực tiếp.

Trong một số trường hợp, bạn có thể được chỉ định chụp hình tuyến giáp để đánh giá kỹ hơn về cấu trúc và hoạt động của tuyến, bao gồm:

• Siêu âm tuyến giáp – giúp xem kích thước, mật độ và phát hiện nhân giáp.
• Chụp CT (cắt lớp vi tính) – dùng khi cần quan sát tuyến giáp và các cấu trúc xung quanh.
• Xạ hình tuyến giáp (thyroid uptake scan) – giúp đánh giá khả năng hấp thu iod của tuyến và mức độ hoạt động của mô tuyến giáp.

7. Suy tuyến giáp có nguy hiểm không?

Bệnh suy giáp nhìn chung là một tình trạng có thể kiểm soát được, đặc biệt khi được điều trị đúng cách, nhưng có thể trở nên nguy hiểm nếu bệnh nặng hoặc không được điều trị. Ở mức độ nhẹ, suy giáp thường gây ra các triệu chứng khó chịu như mệt mỏi, trầm cảm, giảm năng lượng, làm giảm chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, nếu để lâu không điều trị, suy giáp có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng.

Một trong những biến chứng nặng nề nhất là hôn mê phù niêm (myxedema coma) – một tình trạng cấp cứu y khoa hiếm gặp nhưng rất nguy hiểm [2]. Đây là giai đoạn suy giáp nghiêm trọng, kéo dài và mất bù, có thể được kích hoạt bởi nhiễm trùng, lạnh kéo dài hoặc dùng thuốc không phù hợp ở người bị suy giáp chưa điều trị. Người bệnh có thể hạ thân nhiệt nghiêm trọng, buồn ngủ sâu hoặc hôn mê, nhịp tim chậm và huyết áp thấp. Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng này có thể gây tử vong. 

Ngay cả khi chưa đến mức độ nghiêm trọng như vậy, suy giáp không điều trị vẫn có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe. Bệnh làm tăng cholesterol máu, từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Ở phụ nữ, suy giáp có thể gây vô sinh hoặc biến chứng trong thai kỳ. Còn ở trẻ em, bệnh có thể ảnh hưởng nặng nề đến sự phát triển thể chất và trí tuệ nếu không được phát hiện sớm. 

Tin tốt là suy giáp có thể được điều trị hiệu quả bằng thuốc kết hợp theo dõi định kỳ. Điều quan trọng là phát hiện sớm và tuân thủ điều trị đều đặn. 

8. Các biến chứng của suy giáp

Các biến chứng nguy hiểm của suy giáp [9]

• Biến chứng tim mạch: Suy giáp có thể làm tim đập chậm, yếu hoặc rối loạn nhịp. Suy giáp khiến lượng máu tim bơm ra mỗi nhịp có thể giảm 30–50%, và mức hormone T3 thấp làm tăng nguy cơ suy tim. May mắn là tình trạng này có thể hồi phục khi điều trị đúng cách.
• Biến chứng thận: Suy giáp nặng làm giảm lưu lượng máu đến thận, khiến chức năng lọc và đào thải kém, nồng độ natri trong máu giảm. Việc dùng hormone tuyến giáp giúp phục hồi, nhưng nếu điều trị muộn, thời gian hồi phục sẽ lâu hơn.
• Biến chứng thần kinh: Suy giáp có thể gây yếu cơ và tổn thương dây thần kinh, dẫn đến khó thở, khàn tiếng, đi lại khó khăn, nói chuyện khó và đau hoặc tê ở tay chân. Người không điều trị suy giáp trong thời gian dài cũng dễ mắc hội chứng ống cổ tay do chèn ép dây thần kinh.
• Vô sinh: Suy giáp ảnh hưởng đến khả năng sinh sản ở cả nam và nữ. Nam giới có thể bị giảm ham muốn, rối loạn cương dương và chất lượng tinh trùng kém. Nữ giới dễ bị rối loạn kinh nguyệt, kinh không đều hoặc vô sinh, đặc biệt khi có bệnh tuyến giáp tự miễn.
• Biến chứng thai kỳ: Phụ nữ mang thai bị suy giáp mà không được điều trị có nguy cơ sảy thai, sinh non hoặc tiền sản giật cao hơn. Thiếu hormone tuyến giáp trong thai kỳ còn ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi. Vì vậy, phụ nữ đang mang thai hoặc có ý định mang thai nên thông báo với bác sĩ để được điều chỉnh liều thuốc phù hợp và theo dõi định kỳ.

9. Phương pháp điều trị suy giáp

Trong hầu hết các trường hợp, suy giáp được điều trị bằng cách bổ sung hormone tuyến giáp bị thiếu, thường là thuốc levothyroxine. Thuốc được uống hằng ngày, giúp tăng lượng hormone tuyến giáp trong máu và cải thiện các triệu chứng như mệt mỏi, tăng cân hay da khô.

Bác sĩ sẽ kiểm tra chỉ số TSH sau khoảng 6–8 tuần để điều chỉnh liều thuốc phù hợp với từng người. Nếu dùng quá liều levothyroxine, người bệnh có thể gặp tác dụng phụ như:

• Mệt mỏi
• Mất ngủ hoặc ngủ không sâu
• Run tay
• Tim đập nhanh.

10. Phòng ngừa bệnh suy giáp

Cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa bệnh suy giáp [10]:

• Không nên tự ý cắt lễ hay can thiệp khi có bướu giáp mà chưa có chỉ định của bác sĩ.
• Bổ sung i-ốt đầy đủ vào khẩu phần ăn hằng ngày theo khuyến cáo của Bộ Y tế. Thực phẩm giàu i-ốt gồm trứng, sữa, thịt, gia cầm, hải sản và rong biển. Ngoài ra, nên dùng muối i-ốt và ăn nhiều rau xanh để hỗ trợ chức năng tuyến giáp.
• Khám sức khỏe định kỳ, bao gồm xét nghiệm máu đo hormone tuyến giáp và chỉ số TSH, giúp phát hiện sớm suy giáp, đặc biệt ở những người có nguy cơ cao hoặc có triệu chứng nghi ngờ.
• Hạn chế tiếp xúc với chất độc hại như thuốc lá, hóa chất vì chúng có thể ảnh hưởng đến hoạt động của tuyến giáp.
• Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và kiểm soát căng thẳng để bảo vệ sức khỏe tuyến giáp lâu dài.

11. Câu hỏi thường gặp về hiện tượng suy giảm chức năng tuyến giáp

11.1. Thuốc tránh thai có ảnh hưởng bệnh nhược giáp không?

Các dạng thuốc tránh thai đường uống thường ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm tuyến giáp nhiều hơn các phương pháp khác, nhưng mức độ ảnh hưởng thường nhẹ. Đặc biệt, không có bằng chứng cho thấy thuốc tránh thai gây ra hoặc kích hoạt bệnh tuyến giáp ở người không có sẵn rối loạn tuyến giáp trước đó [11].

11.2. Suy tuyến giáp có gây rối loạn cương dương không?

Suy giáp có thể gây rối loạn chức năng sinh lý ở nam giới, bao gồm giảm ham muốn và rối loạn cương dương (ED).

Hormone tuyến giáp ảnh hưởng đến nhiều hệ thống trong cơ thể, trong đó có chức năng sinh dục. Khi hormone bị mất cân bằng, lưu lượng máu, nồng độ hormone sinh dục và tâm lý đều có thể bị tác động, dẫn đến giảm khả năng tình dục.

Khoảng 60–70% nam giới mắc bệnh tuyến giáp có thể gặp vấn đề về cương dương hoặc giảm ham muốn [12]. Khi được điều trị ổn định, chức năng sinh lý thường cải thiện rõ rệt.

11.3. Bệnh suy giáp có di truyền không?

Suy giáp có thể di truyền, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Cha mẹ mắc bệnh suy giáp có thể truyền nguy cơ cho con, tuy nhiên trong nhiều trường hợp, bệnh không chỉ do gen, mà còn chịu ảnh hưởng của yếu tố môi trường như viêm tuyến giáp, thiếu i-ốt hoặc sử dụng một số loại thuốc.

Nói cách khác, yếu tố di truyền làm tăng nguy cơ, nhưng không quyết định hoàn toàn việc bạn có mắc suy giáp hay không.

11.4. Suy giáp có gây tăng cân không?

Nếu không được điều trị, suy giáp có thể khiến bạn tăng cân do quá trình trao đổi chất chậm lại. Khi bắt đầu dùng thuốc hormone tuyến giáp, nhiều người giảm cân trở lại vì cơ thể hoạt động bình thường hơn. Tuy nhiên, bạn vẫn nên trao đổi với bác sĩ để xây dựng chế độ ăn uống và luyện tập phù hợp, giúp duy trì cân nặng và sức khỏe ổn định.

11.5. Suy giáp với cường giáp khác nhau như thế nào

Suy giáp và cường giáp là hai tình trạng trái ngược nhau của tuyến giáp:

Suy giáp là khi tuyến giáp hoạt động kém, sản xuất không đủ hormone tuyến giáp.

Cường giáp là khi tuyến giáp hoạt động quá mức, sản xuất quá nhiều hormone.

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn

Số 88, Đường số 8, Khu dân cư Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh

Hotline: 1800 6767

info@nih.com.vn

GPĐKKD: 0312088602 cấp ngày 14/12/2012 bởi Sở Kế hoạch và đầu tư TP.HCM. Giấy phép hoạt động khám bệnh, chữa bệnh số 230/BYT-GPHĐ do Bộ Y Tế cấp.