ĐAU BỤNG TIÊU CHẢY – NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH XỬ TRÍ

Dù là hệ quả của một bữa ăn không đảm bảo hay là dấu hiệu cảnh báo những bệnh lý đường ruột mạn tính, việc hiểu đúng nguyên nhân và biết cách xử trí kịp thời là vô cùng quan trọng để tránh biến chứng mất nước nguy hiểm. Hãy xem ngay bài viết có tư vấn chuyên môn từ ThS.BS.CKII Nguyễn Trung Đương – Phó Trưởng khoa Ngoại Tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn để nhận biết nguyên nhân, những dấu hiệu “báo động đỏ” cần thăm khám ngay lập tức.

1. Đau bụng tiêu chảy là gì?

Tình trạng đau bụng tiêu chảy xảy ra cùng lúc có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm khó tiêu, nhiễm trùng, dị ứng, dung nạp thực phẩm kém hoặc các bệnh lý về đường ruột [1].

Đau bụng là bất kỳ cảm giác đau nào xảy ra ở vùng giữa ngực và xương chậu. Cơn đau có thể biểu hiện dưới dạng co thắt hoặc đau âm ỉ, đau nhói.

Tiêu chảy là tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc như nước ít nhất 3 lần mỗi ngày. Bạn cũng có thể cảm thấy buồn đi ngoài thường xuyên hơn và cần phải đi ngay lập tức (đi ngoài khẩn cấp).

Dựa vào thời gian kéo dài của triệu chứng, tiêu chảy được chia thành 3 loại:

• Cấp tính: Kéo dài tối đa 2 tuần.
• Kéo dài: Từ 2 đến 4 tuần.
• Mãn tính: Kéo dài ít nhất 4 tuần, các triệu chứng có thể xuất hiện rồi biến mất theo từng đợt.

Việc thỉnh thoảng gặp phải tình trạng tiêu chảy cấp tính kèm theo đau bụng ngắn hạn là điều khá phổ biến. Tuy nhiên, nếu tiêu chảy kéo dài hoặc mãn tính đi kèm với đau bụng, đó có thể là dấu hiệu của một bệnh lý tiềm ẩn cần được điều trị y khoa.

2. Nguyên nhân gây đau bụng tiêu chảy

2.1. Viêm dạ dày ruột

Viêm dạ dày ruột là một trong những nguyên nhân phổ biến gây đau bụng tiêu chảy. Đây là tình trạng viêm nhiễm xảy ra ở dạ dày và ruột. Tình trạng viêm khiến các cơ quan này trở nên sưng tấy và đau nhức, dẫn đến các triệu chứng bệnh lý như buồn nôn, nôn mửa, đau bụng tiêu chảy.

Viêm dạ dày ruột thường xảy ra khi hệ tiêu hóa bị nhiễm trùng do vi khuẩn và virus [2]. Ngoài ra, việc tiếp xúc với các loại hóa chất cũng có thể là nguyên nhân dẫn đến viêm dạ dày ruột.

Viêm dạ dày ruột nếu không được xác định đúng tác nhân (virus, vi khuẩn hay ký sinh trùng) có thể dẫn đến việc sử dụng thuốc sai cách, đặc biệt là lạm dụng kháng sinh. Cần đi khám ngay nếu bạn có những triệu chứng nghi ngờ viêm dạ dày ruột.

2.2. Ngộ độc thực phẩm

Ngộ độc thực phẩm là tác nhân trực tiếp và phổ biến gây ra tình trạng đau bụng tiêu chảy cấp tính. Đây là phản ứng của cơ thể khi hệ tiêu hóa phải tiếp nhận các loại thực phẩm hoặc nguồn nước đã bị nhiễm khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc độc tố [3].

Tùy vào loại tác nhân (như Salmonella, E. coli hay Staphylococcus), triệu chứng có thể “bùng phát” chỉ sau vài giờ hoặc âm ỉ sau vài ngày với các biểu hiện điển hình:

• Đau bụng quặn thắt và nôn mửa liên tục.
• Tiêu chảy cấp (có thể lẫn máu trong các trường hợp nhiễm khuẩn nặng).
• Sốt và mệt mỏi do phản ứng viêm của cơ thể.

Mặc dù đa số các trường hợp có thể tự hồi phục, nhưng nếu tình trạng tiêu chảy và nôn mửa diễn ra dồn dập dẫn đến mất nước, người bệnh cần được can thiệp y khoa ngay lập tức để tránh các biến chứng nguy hiểm như rối loạn điện giải, suy kiệt cơ thể, tụt huyết áp…

2.3. Khó tiêu và ăn quá nhiều (Hội chứng Dumping)

Đôi khi nguyên nhân gây đau bụng tiêu chảy lại đến từ tốc độ xử lý thức ăn của hệ tiêu hóa.

Điển hình như Hội chứng Dumping (dạ dày rỗng nhanh) là tình trạng thức ăn di chuyển quá nhanh từ dạ dày xuống tá tràng (phần đầu của ruột non) khi chưa được tiêu hóa kỹ [4]. Sự “quá tải” đột ngột này khiến ruột non co bóp mạnh, dẫn đến các cơn đau bụng tiêu chảy cấp tốc.

Dựa vào thời điểm khởi phát, hội chứng này được chia làm hai giai đoạn:

• Hội chứng Dumping sớm: Xảy ra trong khoảng 30 phút sau khi ăn.
• Hội chứng Dumping muộn: Các triệu chứng xuất hiện sau khoảng 1 đến 3 giờ sau ăn.

Hội chứng Dumping thường gặp ở những người bệnh có tiền sử phẫu thuật dạ dày, thực quản hoặc thực hiện các phương pháp giảm cân ngoại khoa. Nếu không được kiểm soát, tình trạng này không chỉ gây đau bụng tiêu chảy mà còn dẫn đến hạ đường huyết và sụt cân nghiêm trọng.

2.4. Hội chứng ruột kích thích

Nếu tình trạng đau bụng tiêu chảy diễn ra dai dẳng, lặp đi lặp lại nhiều lần, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo của một bệnh lý mãn tính mang tên Hội chứng ruột kích thích.

Khác với các bệnh viêm nhiễm, căn bệnh này không gây ra những tổn thương thực thể hay viêm loét trên cấu trúc đường tiêu hóa. Hội chứng ruột kích thích lại khiến đại tràng trở nên nhạy cảm quá mức, dẫn đến một loạt các triệu chứng gây khó chịu cho cuộc sống hàng ngày:

• Tiêu chảy hoặc táo bón.
• Đi ngoài không đều đặn, có cảm giác đi không hết phân.
• Đau bụng quặn thắt.
• Đầy hơi, chướng bụng và xì hơi nhiều.

Vì Hội chứng ruột kích thích không để lại tổn thương thực thể rõ rệt, việc chẩn đoán chủ yếu dựa trên phương pháp loại trừ các bệnh lý nguy hiểm khác như viêm ruột hoặc ung thư đại trực tràng. 

Hãy đi khám ngay nếu bạn gặp các triệu chứng trên nghi ngờ Hội chứng ruột kích thích. Liên hệ Hotline 1800 6767 (Nhánh 2) để đặt lịch khám 1-1 cùng bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm; quy trình nhanh chóng, không chờ đợi, giúp chẩn đoán đúng và điều trị dứt điểm.

2.5. Bệnh viêm ruột

Bệnh viêm ruột là nhóm bệnh lý mạn tính ảnh hưởng đến đường tiêu hóa, bao gồm bệnh Crohn và viêm loét đại tràng [5]. 

Tình trạng viêm trong đường ruột có thể dẫn đến tổn thương niêm mạc, làm rối loạn chức năng tiêu hóa. Người bệnh thường gặp các triệu chứng như đau bụng tiêu chảy, đi ngoài ra máu và sụt cân không rõ nguyên nhân.

Nếu không được kiểm soát tốt, bệnh không chỉ gây đau bụng tiêu chảy kéo dài mà còn có thể dẫn đến những tổn thương lâu dài cho hệ tiêu hóa.

2.6. Căng thẳng

Ít ai ngờ rằng những áp lực trong cuộc sống lại có thể “phản chiếu” trực tiếp qua sức khỏe hệ tiêu hóa. Mối liên hệ mật thiết này được giải thích thông qua trục não – ruột (Gut-Brain Axis). Khi não bộ rơi vào trạng thái căng thẳng hoặc lo âu, nó sẽ gửi tín hiệu xuống đường ruột, làm kích thích nhu động ruột tăng đột biến, dẫn đến những cơn đau bụng tiêu chảy cấp tính.

Ngoài ra, stress làm khởi phát hoặc khiến các triệu chứng của Hội chứng ruột kích thích trở nên trầm trọng hơn.

Các rối loạn tiêu hóa do căng thẳng thường khó điều trị dứt điểm nếu chỉ dùng các loại thuốc bao vết loét hay cầm tiêu chảy thông thường. Để điều trị hiệu quả, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ nhằm xây dựng một phác đồ toàn diện.

2.7. Tác dụng phụ của thuốc

Một số loại thuốc có thể gây ra các vấn đề về tiêu hóa, trong đó tiêu chảy là tác dụng phụ thường gặp. Ngoài ra, người bệnh cũng có thể xuất hiện đau bụng tiêu chảy, đầy hơi hoặc khó chịu ở dạ dày.

Trong nhiều trường hợp, tiêu chảy do thuốc sẽ tự cải thiện sau vài ngày khi ngừng thuốc hoặc điều chỉnh liều. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc mà cần tuân theo chỉ định của bác sĩ.

Nếu xuất hiện các tác dụng phụ kéo dài hoặc nghiêm trọng sau khi dùng thuốc, người bệnh nên liên hệ với bác sĩ để được tư vấn và xử trí phù hợp. 

Liên hệ ngay Hotline 1800 6767 (Nhánh 2) để đặt lịch thăm khám cùng chuyên gia, đánh giá mức độ phản ứng của thuốc và nhận phác đồ điều trị phù hợp nhất với tình trạng sức khỏe của bạn.

2.8. Uống nhiều rượu

Việc lạm dụng rượu bia là tác nhân trực tiếp gây kích ứng niêm mạc dạ dày và ruột, làm gián đoạn quá trình tiêu hóa. 

Khi nồng độ cồn trong cơ thể quá cao, nhu động ruột bị đẩy nhanh bất thường, khiến nước không kịp hấp thụ và dẫn đến tình trạng phân lỏng hoặc tiêu chảy cấp [6]. Đi kèm với đó, người bệnh thường xuất hiện cảm giác đau bụng quặn thắt và nôn mửa – những tín hiệu cho thấy hệ tiêu hóa đang bị tổn thương nghiêm trọng. 

Để bảo vệ sức khỏe đường ruột, việc kiểm soát lượng cồn và uống có chừng mực là nguyên tắc ưu tiên hàng đầu.

2.9. Mang thai

Đau bụng tiêu chảy và những thay đổi trong thói quen đại tiện là tình trạng khá phổ biến ở phụ nữ mang thai. Điều này thường bắt nguồn từ sự thay đổi đột ngột của nội tiết tố (hormone) và những biến đổi về cấu trúc cơ thể khi thai nhi phát triển, gây áp lực lên hệ tiêu hóa.

Ngoài ra, một số yếu tố khác cũng góp phần dẫn đến tình trạng này:

• Thay đổi thói quen ăn uống: Việc bổ sung nhiều dưỡng chất mới hoặc xuất hiện sự nhạy cảm với các loại thực phẩm vốn trước đây bình thường có thể khiến đường ruột phản ứng.
• Dấu hiệu chuyển dạ: Ở những tuần cuối thai kỳ, tiêu chảy đôi khi là tín hiệu cho thấy cơ thể đang chuẩn bị cho quá trình chuyển dạ [7].

Dù tiêu chảy khi mang thai thường do thay đổi sinh lý, nhưng nếu tình trạng này diễn ra dồn dập, mẹ bầu không nên tự ý sử dụng các loại thuốc cầm tiêu chảy vì có thể gây ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi. Việc thăm khám sớm không chỉ giúp mẹ ổn định sức khỏe tiêu hóa mà còn đảm bảo môi trường phát triển an toàn, đủ dưỡng chất cho bé yêu.

2.10. Một số nguyên nhân khác

Bên cạnh những yếu tố phổ biến kể trên, tình trạng đau bụng tiêu chảy còn có thể là triệu chứng của những bệnh lý nghiêm trọng hơn, đòi hỏi sự can thiệp chuyên sâu từ bác sĩ:

• Viêm ruột thừa
• Bệnh xơ nang
• Táo bón nặng (ứ đọng phân)
• Tắc ruột…

3. Điều trị đau bụng tiêu chảy thế nào?

3.1. Dùng thuốc

Việc lựa chọn phương pháp điều trị y khoa sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân gốc gây ra tình trạng đau bụng tiêu chảy. Tùy vào từng trường hợp cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định các loại thuốc sau:

• Thuốc cầm tiêu chảy: Hỗ trợ giảm nhanh tần suất đi ngoài và ổn định nhu động ruột.
• Thuốc kháng sinh: Được dùng trong các trường hợp nhiễm trùng do vi khuẩn, điển hình như ngộ độc thực phẩm nặng.
• Thuốc điều trị dị ứng: Dành cho những người bệnh bị tiêu chảy do phản ứng với một số loại thực phẩm cụ thể.
• Thuốc hỗ trợ tâm lý (như thuốc chống trầm cảm): Giúp điều chỉnh các rối loạn tiêu hóa khởi phát từ căng thẳng và lo âu kéo dài.
• Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs): Kiểm soát các cơn đau bụng tiêu chảy do các tình trạng viêm nhiễm trong cơ thể [8].
• Thuốc kháng ký sinh trùng: Giúp loại bỏ các loại ký sinh trùng gây hại trong đường ruột.

3.2. Chăm sóc tại nhà

Trong hầu hết các trường hợp, tình trạng đau bụng tiêu chảy cấp tính có thể tự thuyên giảm mà không cần can thiệp y tế quá sâu. Bạn có thể áp dụng các biện pháp tự nhiên sau để làm dịu triệu chứng:

• Ưu tiên bù nước: Đây là việc quan trọng nhất để ngăn ngừa mất nước khi tiêu chảy. Hãy uống nhiều nước lọc, nước trái cây hoặc nước canh, đồng thời tránh xa các thức uống chứa caffeine và cồn.
• Điều chỉnh chế độ ăn uống:  Nên chia nhỏ bữa ăn trong ngày và ưu tiên các thực phẩm thanh đạm, dễ tiêu, nhẹ bụng như cháo, cơm trắng hoặc trứng luộc. Đồng thời, cần tránh các món ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ hoặc quá giàu chất xơ cho đến khi tình trạng tiêu hóa ổn định.
• Sử dụng thảo mộc hỗ trợ: Một số loại thảo dược tự nhiên có khả năng xoa dịu cơn đau và hỗ trợ tiêu hóa như bạc hà, gừng, việt quất đen, tía tô đất và trà hoa cúc.
• Cân bằng tâm lý: Thực hiện các hoạt động giúp thư giãn như yoga, thiền định hoặc tập thở sâu cũng mang lại hiệu quả tích cực trong việc giảm bớt các triệu chứng khó chịu ở bụng.

Lưu ý khi dùng thuốc: Trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc không kê đơn hay thực phẩm bổ sung từ thảo dược nào, bạn nên tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ để đảm bảo an toàn và đúng liều lượng.

4. Khi nào nên đi khám bác sĩ?

Thông thường, tiêu chảy không xuất hiện đơn lẻ mà thường đi kèm với các triệu chứng khó chịu như đau quặn bụng, đầy hơi, buồn nôn hoặc nôn. Một số trường hợp có thể kèm theo sốt, phân có lẫn máu hoặc chất nhầy, và cảm giác muốn đại tiện liên tục.

Đối với người lớn, hãy chủ động liên hệ với bác sĩ nếu nhận thấy các dấu hiệu sau:

• Tiêu chảy kéo dài hơn 2 ngày mà không cải thiện.
• Có dấu hiệu mất nước (khát nhiều, khô miệng, tiểu ít, mệt mỏi).
• Đau bụng hoặc đau vùng hậu môn dữ dội.
• Phân có máu hoặc màu đen.
• Sốt cao trên 38°C.

Đối với trẻ em, cha mẹ cần đặc biệt lưu ý vì trẻ rất dễ bị mất nước nhanh chóng. Hãy đưa trẻ đi khám ngay nếu tình trạng không cải thiện sau 24 giờ hoặc trẻ có các biểu hiện [9]:

• Có dấu hiệu mất nước (khóc không ra nước mắt, môi khô, trũng mắt, ít thay tã).
• Sốt cao trên 38°C.
• Đi ngoài ra máu hoặc phân đen.

Bạn có những dấu hiệu trên? Liên hệ ngay 1800 6767 (nhánh 2) để được tư vấn miễn phí và đặt hẹn trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa nhiều năm kinh nghiệm tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn.

5. Cách phòng ngừa đau bụng tiêu chảy

Dù không thể ngăn ngừa tuyệt đối mọi vấn đề về tiêu hóa, bạn hoàn toàn có thể chủ động bảo vệ “sức khỏe đường ruột” và giảm thiểu rủi ro bằng cách duy trì các thói quen lành mạnh sau [10]:

• Đảm bảo vệ sinh cá nhân: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt là trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Đây là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất để ngăn chặn vi khuẩn xâm nhập.
• An toàn vệ sinh thực phẩm: Luôn bảo quản thực phẩm đúng cách và tuân thủ nguyên tắc “ăn chín uống sôi”. Hãy nói không với thực phẩm ôi thiu hoặc không rõ nguồn gốc để loại bỏ nguy cơ ngộ độc.
• Duy trì đủ nước: Uống đủ nước mỗi ngày không chỉ giúp hệ tiêu hóa vận hành trơn tru mà còn đảm bảo cơ thể luôn trong trạng thái cân bằng dịch.
• Kiểm soát các chất kích thích: Hạn chế tiêu thụ quá nhiều caffeine và bia rượu.

6. Chế độ ăn uống khi bị đau bụng tiêu chảy

6.1. Khi bị đau bụng tiêu chảy nên ăn gì?

Khi gặp đau bụng tiêu chảy, nguyên tắc cốt lõi trong ăn uống là ưu tiên thực phẩm thanh đạm, dễ tiêu và giảm thiểu tối đa các tác nhân gây kích ứng. Việc lựa chọn đúng món ăn sẽ giúp đường ruột có thời gian nghỉ ngơi và phục hồi nhanh chóng hơn.

• Áp dụng chế độ ăn BRAT (Ngắn hạn): Đây là sự kết hợp của 4 loại thực phẩm vàng: Bananas (Chuối), Rice (Cơm trắng), Applesauce (Táo nghiền) và Toast (Bánh mì nướng). Nhóm này không chỉ dễ tiêu mà còn giúp làm đặc phân và bổ sung Kali – một khoáng chất quan trọng thường bị mất đi khi tiêu chảy [11].
• Lựa chọn thực phẩm thanh đạm khác: Để đa dạng thực đơn mà vẫn đảm bảo an toàn, bạn có thể bổ sung cháo yến mạch, khoai tây luộc/nướng (đã bóc vỏ) hoặc thịt ức gà nấu chín không da. Những thực phẩm này cung cấp năng lượng cần thiết mà không làm “quá tải” nhu động ruột.
• Bù nước và điện giải (Quan trọng nhất): Tiêu chảy khiến cơ thể mất nước rất nhanh. Hãy ưu tiên bù đắp lượng nước và khoáng chất thiếu hụt bằng nước lọc, các dung dịch điện giải hoặc Oresol theo đúng hướng dẫn.
• Khôi phục hệ vi sinh bằng Probiotics: Sau giai đoạn cấp tính, việc bổ sung lợi khuẩn từ sữa chua ít đường hoặc men vi sinh (Kefir) là cách hiệu quả nhất để tái tạo lại hàng rào bảo vệ đường ruột, giúp tiêu hóa ổn định lâu dài.

6.2. Khi bị đau bụng tiêu chảy nên kiêng gì?

Bên cạnh việc lựa chọn thực phẩm phù hợp, người bị đau bụng tiêu chảy cũng cần tránh những loại thực phẩm có thể làm tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn. Việc kiêng khem đúng cách sẽ giúp hệ tiêu hóa được “nghỉ ngơi” và phục hồi nhanh hơn.

Các thực phẩm và đồ uống nên hạn chế bao gồm:

• Trái cây có tính axit cao như cam, bưởi, chanh
• Sữa và các sản phẩm từ sữa (có thể gây khó tiêu trong giai đoạn này)
• Thức ăn chiên rán, nhiều dầu mỡ
• Món ăn cay nóng, nhiều gia vị
• Đồ ngọt, đặc biệt là các chất tạo ngọt nhân tạo như aspartame, erythritol, sorbitol
• Cà phê và các đồ uống chứa caffeine
• Nước có gas
• Rượu, bia

Khi tình trạng đau bụng tiêu chảy kéo dài hoặc xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như mất nước, sốt cao hay đau quặn bụng, việc thăm khám tại cơ sở y tế uy tín là vô cùng cần thiết. 

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn với hệ thống đa chuyên khoa hiện đại là địa chỉ tin cậy trong chẩn đoán và điều trị các bệnh lý tiêu hóa. Tại đây, người bệnh được tiếp cận quy trình khám chữa bệnh toàn diện với sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên khoa như Nội tiêu hóa, Ngoại Tổng hợp, Khoa Hồi sức tích cực – Cấp cứu… sẵn sàng xử trí kịp thời các trường hợp nhẹ đến nặng về tiêu hóa. Đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm cùng trang thiết bị hiện đại giúp phát hiện sớm nguyên nhân và đưa ra phác đồ điều trị hiệu quả, đảm bảo an toàn và rút ngắn thời gian hồi phục cho người bệnh.

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn

Số 88, Đường số 8, Khu dân cư Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh

Hotline: 1800 6767 (Nhánh 2)

dichvukhachhang@nih.com.vn

GPĐKKD: 0312088602 cấp ngày 14/12/2012 bởi Sở Kế hoạch và đầu tư TP.HCM. Giấy phép hoạt động khám bệnh, chữa bệnh số 230/BYT-GPHĐ do Bộ Y Tế cấp.