ĐAU DẠ DÀY – TRIỆU CHỨNG, NGUYÊN NHÂN, CÁCH PHÒNG NGỪA

Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi ThS.BS.CKI Mai Văn Dũng giữ vai trò Bác sĩ Ngoại Tổng hợp tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn.

1. Đau dạ dày là gì?

Đau dạ dày (hay đau bao tử) là tình trạng niêm mạc dạ dày bị kích thích hoặc tổn thương, gây cảm giác đau và khó chịu ở vùng thượng vị. Đây là một nhóm triệu chứng xuất hiện khi dạ dày gặp vấn đề, thường bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau liên quan đến ăn uống, lối sống hoặc các vấn đề về đường tiêu hóa.

2. Dấu hiệu của đau dạ dày

Đau dạ dày thường biểu hiện qua cảm giác đau hoặc nóng rát vùng thượng vị – vị trí ngay trên rốn, cơn đau có thể âm ỉ kéo dài hoặc quặn từng đợt, thường rõ hơn khi đói hoặc sau khi ăn no. Người bệnh thường kèm theo các triệu chứng

• Buồn nôn, nôn.
• Ợ chua, ợ nóng do trào ngược axit.
• Đầy hơi, chướng bụng.
• Hơi thở có mùi hôi hoặc chua.
• Nhanh no, chán ăn.

Khi tình trạng kéo dài, cơ thể dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, khó chịu và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Lúc này, người bệnh nên chú ý theo dõi vì rất có thể đây là biểu hiện của những bệnh lý tiềm ẩn xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.

3. Nguyên nhân gây đau dạ dày

3.1 Loét dạ dày tá tràng

Một trong những nguyên nhân thường gặp dẫn đến tình trạng đau dạ dày là loét dạ dày tá tràng. Theo thống kê, khoảng 26% dân số Việt Nam mắc phải bệnh lý này. Tình trạng loét chủ yếu xuất phát từ sự tấn công của vi khuẩn Helicobacter Pylori hoặc do sử dụng các thuốc giảm đau chống viêm Nonsteroid (NSAIDs) và Aspirin kéo dài. Ngoài ra, một số nguyên nhân ít gặp hơn như bệnh Crohn hay hội chứng Zollinger – Ellison cũng góp phần gây ra các tổn thương cho dạ dày tá tràng.

3.2 Viêm cấp tính niêm mạc dạ dày tá tràng

Bệnh thường xuất hiện đột ngột sau khi uống rượu bia nhiều, ăn gia vị cay nóng hoặc dùng thuốc giảm đau chống viêm Nonsteroid (NSAIDs) hoặc Aspirin. 

3.3 Khối u ác tính ở thực quản dạ dày

Những người có nguy cơ mắc khối u ác tính ở thực quản dạ dày thường là người nhiễm Helicobacter Pylori mạn tính, có lối sống kém lành mạnh (hút thuốc, uống rượu, ăn uống thiếu khoa học), bị trào ngược dạ dày kéo dài, người lớn tuổi hoặc có tiền sử gia đình mắc ung thư đường tiêu hóa.

Khi khối u hình thành và phát triển, nó có thể xâm lấn hoặc chèn ép vào niêm mạc, gây đau âm ỉ hoặc đau kéo dài ở vùng thượng vị. Cơn đau thường không giảm khi dùng thuốc thông thường và có thể kèm theo đầy bụng, nuốt nghẹn, nhanh no hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.

3.4 Chứng khó tiêu 

Người bệnh thường xuất hiện các triệu chứng như đau, tức hoặc nóng rát vùng thượng vị, ăn nhanh no và cảm giác chướng bụng sau khi ăn. 

Khi tiếp nhận, bác sĩ sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng, khai thác triệu chứng, sau đó chỉ định nội soi dạ dày để đánh giá chính xác tình trạng niêm mạc còn bình thường, viêm teo hay đã tiến triển thành loét dạ dày. Tùy vào kết quả, bác sĩ sẽ xây dựng phác đồ điều trị phù hợp như dùng thuốc giảm tiết acid, thuốc bảo vệ niêm mạc, điều trị Helicobacter Pylori (nếu có), kết hợp điều chỉnh chế độ ăn uống và lối sống nhằm giúp người bệnh kiểm soát triệu chứng và ngăn ngừa tái phát.

3.5 Thói quen ăn uống thiếu khoa học

Thói quen ăn uống không lành mạnh là một trong những nguyên nhân phổ biến gây đau dạ dày, thường bắt nguồn từ các thói quen sau:

• Ăn uống không điều độ: bỏ bữa, ăn không đúng giờ hoặc ăn quá khuya.
• Ăn quá nhanh, ăn quá no hoặc để bụng đói trong thời gian dài.
• Dùng nhiều thực phẩm chiên rán, cay nóng, đồ chua.
• Vừa ăn vừa làm việc, xem điện thoại khiến quá trình tiêu hóa bị ảnh hưởng.
• Sử dụng thực phẩm kém vệ sinh, ôi thiu hoặc chế biến không an toàn.
• Lạm dụng rượu bia, chất kích thích và thuốc lá.

3.6 Stress và lo lắng kéo dài

Khi tâm lý căng thẳng, lo lắng, cơ thể sẽ tăng tiết hormone và chất dẫn truyền thần kinh, làm rối loạn nhu động ruột và hoạt động co bóp của dạ dày, dẫn đến hiện tượng đau bụng, ợ chua, đầy hơi. Ngoài ra, stress kéo dài còn làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, khiến dạ dày trở nên nhạy cảm hơn và dễ xuất hiện những cơn đau dạ dày lặp đi lặp lại.

3.7 Tác dụng phụ của thuốc

Một số loại thuốc phổ biến có thể gây khó chịu cho dạ dày và dẫn đến nhiều rối loạn tiêu hóa khác. Khi sử dụng, người bệnh cần đặc biệt thận trọng với các nhóm thuốc sau:

• Thuốc giảm đau không kê đơn: Aspirin có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn đến đau bụng hoặc khó chịu tiêu hóa. Các thuốc giảm đau khác như Ibuprofen, Naproxen… cũng dễ gây ợ nóng, buồn nôn hoặc kích ứng dạ dày.
• Thuốc kháng sinh: Dù hiệu quả trong điều trị nhiễm trùng, nhiều loại kháng sinh có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, gây đau dạ dày, buồn nôn, tiêu chảy hoặc đầy hơi.
• Thuốc giảm cholesterol: Một số thuốc hạ mỡ máu có thể ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa, gây táo bón, đầy hơi, nặng bụng hoặc thậm chí tiêu chảy.
• Thuốc giảm đau opioid: Các thuốc giảm đau mạnh như Oxycodone, Hydrocodone… thường gây táo bón, buồn nôn, co thắt bụng và đầy hơi.
• Thực phẩm bổ sung sắt: Dù giúp cải thiện tình trạng thiếu máu, nhiều sản phẩm bổ sung sắt vẫn có thể gây kích ứng dạ dày, dẫn đến đau hoặc khó chịu sau khi uống.
• Thuốc điều trị ung thư: Một số loại thuốc trong phác đồ hóa trị có thể gây đau dạ dày như một tác dụng phụ thường gặp.

3.8 Dị ứng

Dị ứng hoặc không dung nạp thực phẩm có thể gây ra các triệu chứng như đầy hơi, đau dạ dày và rối loạn tiêu hóa. Những nhóm thực phẩm dễ gây phản ứng nhất gồm: sữa, đậu phộng, đậu nành, lúa mì, động vật có vỏ (như nghêu, sò, ốc), cá và trứng. Khi cơ thể không dung nạp hoặc dị ứng với các thực phẩm này, hệ tiêu hóa sẽ phản ứng mạnh, dẫn đến khó chịu sau ăn.

Nếu nghi ngờ mình gặp tình trạng này, người bệnh nên liên hệ bác sĩ để được đánh giá chính xác và xây dựng chế độ ăn kiêng phù hợp. Việc cố gắng tiếp tục tiêu thụ các thực phẩm gây kích ứng trong thời gian dài có thể khiến triệu chứng trở nên nghiêm trọng hơn và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe hệ tiêu hóa.

3.9 Các nguyên nhân khác có thể nhầm với đau dạ dày

• Ngộ độc thức ăn.
• Viêm tụy cấp.
• Bán hoặc tắc ruột.
• Sỏi mật.
• U tụy, u đường mật. 

4. Biến chứng của đau dạ dày

Khi đau dạ dày không được điều trị kịp thời hoặc kéo dài thành mạn tính, các tổn thương ở niêm mạc có thể tiến triển nặng hơn và dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm. Những biến chứng thường gặp nhất gồm:

• Xuất huyết dạ dày: niêm mạc bị tổn thương sâu gây chảy máu, dẫn đến nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
• Thủng dạ dày: vết loét ăn sâu vào thành dạ dày, gây đau dữ dội và đe dọa tính mạng.
• Hẹp môn vị: sẹo xơ do loét khiến thức ăn khó thoát xuống ruột, gây nôn ói kéo dài và sụt cân.

5. Phương pháp chẩn đoán đau dạ dày

Khi người bệnh đến thăm khám tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn, bác sĩ sẽ xác định nguyên nhân gây đau dạ dày thông qua việc khai thác triệu chứng và tiền sử bệnh, bao gồm vị trí đau, mức độ cơn đau, thời gian khởi phát và các dấu hiệu kèm theo. Dựa trên đánh giá ban đầu, bác sĩ sẽ chỉ định những kỹ thuật cận lâm sàng phù hợp:

• Nội soi thực quản – dạ dày – tá tràng: là phương pháp quan trọng và có độ chính xác cao nhất. Bệnh viện được trang bị hệ thống nội soi Olympus EVIS X1 CV1500 với hình ảnh 4K sắc nét, giúp phát hiện những tổn thương rất nhỏ chỉ vài mm và hỗ trợ tầm soát sớm các bệnh lý đường tiêu hóa, bao gồm cả ung thư.
• Chẩn đoán hình ảnh: trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm bụng, X-quang, CT hoặc MRI để đánh giá toàn diện ổ bụng và loại trừ các bệnh lý khác. Đặc biệt, kỹ thuật Cộng hưởng từ 1.5 Tesla Siemens Magnetom Amira với TIM+DOT mang lại hình ảnh chi tiết của gan, dạ dày, tụy, lách và các cơ quan lân cận, giúp phát hiện sớm các tổn thương hoặc bất thường.

6. Điều trị đau dạ dày

Trong những trường hợp nhẹ, người bệnh có thể áp dụng một số biện pháp đơn giản để giảm triệu chứng:

• Uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ tiêu hóa.
• Ăn nhiều bữa nhỏ, nhai kỹ và tránh bỏ bữa.
• Hạn chế các thực phẩm dễ gây kích ứng như đồ cay nóng, chiên rán, nhiều dầu mỡ, thức ăn có tính axit.
• Tránh rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích.
• Tập thể dục nhẹ nhàng hằng ngày để giảm căng thẳng – yếu tố thường làm nặng thêm cơn đau.
• Uống trà gừng hoặc các loại nước ấm giúp xoa dịu dạ dày.
• Hạn chế nằm ngay sau khi ăn để tránh ợ nóng hoặc trào ngược.

Tuy nhiên, nếu cơn đau kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc trở nên nghiêm trọng, các biện pháp tại nhà thường không mang lại hiệu quả. Lúc này, người bệnh cần đến gặp bác sĩ để được thăm khám sớm, tránh nguy cơ xuất hiện biến chứng.

Sau khi xác định nguyên nhân, bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ điều trị phù hợp:

• Loét dạ dày – tá tràng: sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) như Omeprazole, Pantoprazole, Rabeprazole, Esomeprazole… giúp giảm acid và làm lành tổn thương.
• Nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori: điều trị bằng phác đồ kháng sinh kết hợp PPI theo chỉ định để diệt khuẩn triệt để.
• Đau dạ dày do dùng thuốc giảm đau, chống viêm (NSAID, Aspirin): bác sĩ sẽ bổ sung PPI để bảo vệ niêm mạc dạ dày.
• Khó tiêu chức năng: có thể dùng PPI đơn thuần hoặc phối hợp thuốc tăng vận động tiêu hóa (Prokinetic) để cải thiện triệu chứng đầy trướng, chậm tiêu.

Việc thăm khám sớm và tuân thủ đúng phác đồ của bác sĩ giúp kiểm soát triệu chứng hiệu quả, hạn chế tái phát và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.

7. Cách phòng ngừa đau dạ dày

Đau dạ dày là tình trạng phổ biến, có thể gặp ở bất kỳ độ tuổi nào và dễ tái phát nếu không được chăm sóc và phòng ngừa đúng cách. Các cơn đau không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt, tâm lý mà còn tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm. Vì vậy, chủ động phòng ngừa ngay từ sớm là bước quan trọng để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa.

Dưới đây là những biện pháp hữu ích:

• Ăn chậm, nhai kỹ để giảm áp lực lên dạ dày và hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn.
• Tránh các thực phẩm dễ gây kích ứng hoặc dị ứng, như đồ cay nóng, chiên rán, nhiều dầu mỡ, rượu bia, cà phê, thức ăn có tính axit.
• Uống đủ nước mỗi ngày, ưu tiên nước ấm để hỗ trợ quá trình co bóp và hấp thu dinh dưỡng.
• Quản lý cảm xúc và hạn chế căng thẳng, vì stress là một trong những yếu tố dễ kích hoạt cơn đau dạ dày.
• Duy trì thói quen vận động, tập thể dục đều đặn giúp cải thiện tuần hoàn và giảm áp lực tâm lý.
• Hạn chế thức ăn chế biến sẵn, đồ ăn nhiều chất béo, vì chúng làm tăng tiết acid và gây khó tiêu.
• Ăn uống đúng giờ, không bỏ bữa, đặc biệt là bữa sáng để giữ nhịp sinh học ổn định cho dạ dày.
• Ngủ đủ giấc, tránh thức khuya, vì thiếu ngủ làm tăng nguy cơ rối loạn tiêu hóa.
• Không tự ý dùng thuốc giảm đau chống viêm (NSAID) khi chưa có chỉ định, vì nhóm thuốc này có thể gây loét hoặc tổn thương niêm mạc dạ dày.
• Giữ vệ sinh an toàn thực phẩm, tránh ăn đồ sống, tái hoặc thực phẩm dễ nhiễm khuẩn để giảm nguy cơ nhiễm H. pylori.

Việc duy trì lối sống lành mạnh kết hợp thăm khám sức khỏe định kỳ sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc các bệnh lý dạ dày và bảo vệ hệ tiêu hóa một cách bền vững.

8. Các thắc mắc thường gặp về đau dạ dày

8.1 Bị đau dạ dày nên ăn gì?

Khi bị đau dạ dày, người bệnh nên chọn những thực phẩm mềm, lỏng và dễ tiêu để giảm áp lực lên hệ tiêu hóa:

• Các món lỏng, dễ hấp thu như cháo, súp, nước dừa, đồ uống bù điện giải.
• Gạo trắng (thay cho gạo lứt, gạo đen): hàm lượng chất xơ thấp hơn, giúp giảm kích ứng và cải thiện tiêu chảy.
• Sốt táo: dễ tiêu hóa, giàu pectin – loại chất xơ hòa tan giúp làm dịu đường tiêu hóa và giảm tiêu chảy.
• Bánh mì trắng: hỗ trợ hấp thu bớt acid dư, phù hợp khi dạ dày tăng tiết acid.

8.2 Đau dạ dày nên làm gì?

Khi xuất hiện cơn đau dạ dày, người bệnh có thể áp dụng các biện pháp sau để giảm khó chịu và hỗ trợ dạ dày hồi phục:

• Ưu tiên các món mềm, dễ tiêu, chia nhỏ bữa ăn và uống đủ nước mỗi ngày; đồng thời hạn chế các thực phẩm khó tiêu như đồ chiên rán, nhiều dầu mỡ, thức ăn cay nóng hoặc có tính axit để tránh kích ứng dạ dày.
• Giữ tinh thần thoải mái, hạn chế căng thẳng vì stress dễ làm nặng thêm triệu chứng.
• Tránh rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích gây kích ứng niêm mạc dạ dày.
• Bổ sung thực phẩm có lợi cho hệ tiêu hóa như húng quế, nước ép lô hội, cơm trắng, cam thảo… giúp làm dịu dạ dày và giảm viêm.

8.3 Đau dạ dày có nguy hiểm không?

Đau dạ dày đôi khi có thể bị nhầm lẫn với các bệnh lý nguy hiểm như viêm tụy cấp, sỏi mật hay bán tắc ruột. Vì vậy, khi xuất hiện triệu chứng, người bệnh nên liên hệ bác sĩ sớm để được thăm khám và chẩn đoán kịp thời. Đặc biệt, cần đi khám ngay nếu gặp các dấu hiệu nghiêm trọng sau:

• Cơn đau bụng dữ dội, xuất hiện đột ngột.
• Cảm giác tức ngực.
• Khó thở.
• Nôn ra máu hoặc chất nôn có màu giống bã cà phê.
• Sút cân không rõ nguyên nhân.

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn

Số 88, Đường số 8, Khu dân cư Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh

Hotline: 1800 6767

info@nih.com.vn

GPĐKKD: 0312088602 cấp ngày 14/12/2012 bởi Sở Kế hoạch và đầu tư TP.HCM. Giấy phép hoạt động khám bệnh, chữa bệnh số 230/BYT-GPHĐ do Bộ Y Tế cấp.