NGỘ ĐỘC THỰC PHẨM – NGUYÊN NHÂN, TRIỆU CHỨNG VÀ CÁCH XỬ TRÍ AN TOÀN

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ước tính có khoảng 600 triệu người — cứ 10 người thì có 1 người — mắc bệnh sau khi ăn thực phẩm bị ô nhiễm và 420.000 người tử vong mỗi năm [1]. Tại Việt Nam, chỉ riêng quý I/2026, cả nước đã ghi nhận 30 vụ ngộ độc thực phẩm, con số này có xu hướng tăng cao do thời tiết nắng nóng tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển [2].

Vậy làm thế nào để nhận biết sớm các dấu hiệu nguy hiểm và xử trí ngộ độc thực phẩm đúng cách? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết qua bài viết được tham vấn chuyên môn từ BS.CKI Nguyễn Thị Lệ Anh – Bác sĩ Hồi sức tích cực – Cấp cứu, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn dưới đây.

1. Tổng quan bệnh Ngộ độc thực phẩm

Ngộ độc thực phẩm thực chất là phản ứng của cơ thể khi chúng ta vô tình nạp vào dạ dày những thức ăn hoặc đồ uống bị nhiễm khuẩn, virus hay các loại độc tố có hại. Khi đó, hệ tiêu hóa sẽ kích hoạt “chế độ tự vệ” bằng cách đẩy các tác nhân gây hại này ra ngoài thường thông qua việc nôn mửa, tiêu chảy [3].

Thông thường, chỉ sau vài giờ hoặc vài ngày kể từ tiêu thụ thực phẩm không an toàn, người bệnh sẽ bắt đầu cảm thấy đau bụng, buồn nôn hoặc đi ngoài liên tục. Dù gây ra cảm giác mệt mỏi và khó chịu, nhưng đa số các trường hợp đều ở mức độ nhẹ và có thể tự hồi phục sau một thời gian ngắn nghỉ ngơi mà không cần điều trị đặc hiệu.

Tuy nhiên, trong một số trường hợp, bệnh có thể diễn tiến nặng và gây ra các biến chứng nguy hiểm như mất nước nghiêm trọng, rối loạn điện giải, nhiễm trùng lan rộng (nhiễm trùng huyết), suy thận, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời.

2. Nguyên nhân Ngộ độc thực phẩm

Hầu hết các ca ngộ độc thực phẩm đều xuất phát từ một trong ba tác nhân chính [4]:

• Vi khuẩn
• Ký sinh trùng
• Virus

Hầu như loại thực phẩm nào cũng chứa mầm bệnh, nhưng chúng thường bị tiêu diệt hoàn toàn trong quá trình nấu nướng. Do đó, thực phẩm ăn sống là nguồn lây nhiễm phổ biến nhất vì không đi qua quá trình xử lý nhiệt.

Ngoài ra, thực phẩm còn có thể bị nhiễm bẩn nếu vô tình tiếp xúc với chất thải hoặc dịch tiết của người bệnh — tình trạng này rất dễ xảy ra khi người đứng bếp đang ốm mà không rửa tay sạch sẽ trước khi chế biến.

Một số loại thực phẩm dễ bị nhiễm khuẩn bao gồm:

• Thịt động vật
• Trứng
• Sữa và các sản phẩm từ sữa
• Nguồn nước

2.1 Vi khuẩn

Vi khuẩn là nguyên nhân thường gặp nhất gây ngộ độc thực phẩm. Một số loại vi khuẩn phổ biến và nguy hiểm gồm:

• E. coli: Thường gặp trong thịt bò tái/sống và nguồn nước bị ô nhiễm. Có thể gây tiêu chảy nặng [5].
• Salmonella: Dễ gặp khi ăn thực phẩm chưa nấu chín. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), đây là nguyên nhân hàng đầu, gây khoảng 1,35 triệu ca nhiễm và hơn 26.000 ca nhập viện mỗi năm tại Mỹ.
• Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng): Thường xuất hiện trong các món ăn đã qua chế biến nhưng không được hâm nóng lại (như sandwich, bánh kem, salad trộn) hoặc thực phẩm để ở nhiệt độ phòng quá lâu. Có thể gây ngộ độc nhanh với triệu chứng buồn nôn, nôn nhiều, đau bụng.
• Clostridium botulinum (gây ngộ độc thịt): Thường liên quan đến thực phẩm đóng kín không đúng cách như măng ngâm, pate chay, dưa muối chưa đủ độ chua. Gây ngộ độc thần kinh nguy hiểm, có thể dẫn đến nhìn mờ, yếu cơ, liệt và thậm chí suy hô hấp.
• Shigella (trực khuẩn lỵ): Có thể lây qua rau sống và các loại salad (như salad cá ngừ, salad khoai tây) bị nhiễm bẩn từ tay người chế biến hoặc nguồn nước tưới. Gây tiêu chảy, thường kèm sốt, đau bụng và có thể đi ngoài ra máu.

Liên hệ ngay Hotline 1800 6767 (Nhấn Nhánh 2) để đặt lịch khám trực tiếp 1-1 với bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm, giúp bạn xác định chính xác loại vi khuẩn đang tấn công hệ tiêu hóa với hệ thống xét nghiệm đạt chuẩn ISO 15189:2022 và điều trị bệnh dứt điểm.

2.2 Ký sinh trùng

So với vi khuẩn, ký sinh trùng ít gặp hơn nhưng vẫn có thể gây bệnh nguy hiểm khi đi vào cơ thể qua thực phẩm hoặc nước uống. Các ký sinh trùng thường gặp:

• Sán dây: Sán dây bò, sán dây lợn, sán dây cá…
• Giun: Giun đũa, giun kim…
• Sán lá: Sán lá gan, sán lá phổi…
• Toxoplasma gondii [6]: Là ký sinh trùng đơn bào có thể gây các biến chứng như viêm não, tổn thương mắt và phổi; đặc biệt có thể gây dị tật bẩm sinh ở phụ nữ mang thai. Đây cũng là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong liên quan đến ngộ độc thực phẩm tại Mỹ, thường được tìm thấy trong khay cát của mèo.

Ký sinh trùng có thể tồn tại trong cơ thể trong thời gian dài mà không gây triệu chứng rõ ràng.  Phụ nữ mang thai và người có hệ miễn dịch yếu là những đối tượng dễ gặp biến chứng nghiêm trọng, như tổn thương não, mắt, gan, phổi… nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

2.3. Virus

Virus cũng là một tác nhân đáng sợ gây ngộ độc thực phẩm, trong đó thường gặp là:

• Norovirus (bệnh tiêu chảy do virus): Là tác nhân hàng đầu, gây ra hàng chục triệu ca viêm dạ dày ruột cấp tính mỗi năm tại Mỹ.
• Hepatitis A (viêm gan A): Có thể lây qua thực phẩm hoặc nước uống nhiễm bẩn.
• Rotavirus, Sapovirus: Thường gây tiêu chảy, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Những loại virus này chủ yếu lây qua thực phẩm không đảm bảo vệ sinh hoặc do tay người chế biến bị nhiễm bẩn.

3. Triệu chứng bệnh Ngộ độc thực phẩm

Tùy vào tác nhân gây bệnh mà các triệu chứng ngộ độc thực phẩm sẽ khác nhau, có thể xuất hiện chỉ sau vài giờ hoặc âm thầm phát tác sau vài tuần. Các dấu hiệu phổ biến mà bạn cần lưu ý bao gồm [7]:

• Cảm giác khó chịu ở dạ dày, buồn nôn hoặc nôn mửa liên tục.
• Đi ngoài phân lỏng (tiêu chảy), đôi khi có lẫn máu hoặc mủ.
• Đau bụng kèm theo các cơn co thắt dạ dày dữ dội.
• Cơ thể sốt, mệt mỏi, đôi khi ảnh hưởng đến hệ thần kinh gây nhìn mờ, yếu cơ hoặc tê bì chân tay.

Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, tình trạng nôn và tiêu chảy có thể gây mất nước cực kỳ nhanh chóng. Bạn cần đưa trẻ đi khám ngay nếu xuất hiện các biểu hiện:

• Trẻ lờ đờ, quấy khóc bất thường hoặc có những thay đổi về hành vi.
• Khát nước dữ dội nhưng lại tiểu rất ít hoặc không có nước tiểu trong nhiều giờ.
• Tiêu chảy kéo dài hơn một ngày hoặc phân có máu.
• Bất kỳ cơn sốt nào ở trẻ dưới 2 tuổi, hoặc sốt từ 38,9°C trở lên ở trẻ lớn hơn.

Với người lớn, hãy đến ngay cơ sở y tế nếu bạn gặp phải các tình trạng nghiêm trọng sau:

• Có dấu hiệu ảnh hưởng thần kinh như nhìn một thành hai, yếu cơ hoặc mất khả năng vận động.
• Sốt cao trên 39,4°C và không thể ngừng nôn mửa.
• Tiêu chảy kéo dài quá 3 ngày không thuyên giảm.
• Xuất hiện triệu chứng mất nước nặng: miệng khô khốc, hoa mắt, chóng mặt hoặc cảm thấy cơ thể rệu rã, kiệt sức.

Khi nhận thấy các dấu hiệu trên, bạn cần khám ngay! Liên hệ ngay Hotline 1800 6767 (Nhấn Nhánh 2) để được đội ngũ bác sĩ chuyên khoa tư vấn kịp thời và hỗ trợ điều trị nhanh nhất.

4. Đối tượng nguy cơ bệnh Ngộ độc thực phẩm

Dưới đây là các nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị ngộ độc thực phẩm. Những nhóm này không chỉ dễ đổ bệnh hơn khi ăn phải thực phẩm nhiễm khuẩn mà nếu mắc bệnh, các biến chứng cũng thường trở nên nghiêm trọng và nguy hiểm hơn nhiều so với người bình thường [8]:

• Phụ nữ đang mang thai: Sự thay đổi nội tiết và hệ miễn dịch trong thai kỳ khiến mẹ bầu dễ bị vi khuẩn tấn công, gây ảnh hưởng trực tiếp đến cả mẹ và thai nhi.
• Trẻ em dưới 5 tuổi: Ở độ tuổi này, hệ miễn dịch của trẻ vẫn chưa hoàn thiện, khả năng chống chọi với mầm bệnh còn yếu.
• Người cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên): Khi tuổi tác càng cao, hệ miễn dịch suy giảm dần, khiến cơ thể khó nhận diện và tiêu diệt các loại vi khuẩn, virus có hại.
• Người có hệ miễn dịch suy yếu: Nhóm đối tượng đang mắc các bệnh mãn tính hoặc đang trong quá trình điều trị y khoa (như hóa trị, xạ trị) khiến sức đề kháng bị yếu.

5. Phòng ngừa bệnh Ngộ độc thực phẩm

Theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh (HCDC), chúng ta có thể phòng ngừa bệnh Ngộ độc thực phẩm qua [9]:

• Ăn chín, uống sôi: Luôn ưu tiên thực phẩm đã được nấu chín kỹ; hạn chế tối đa các món tươi sống hoặc tái. Tuyệt đối không sử dụng thức ăn đã có dấu hiệu ôi thiu hoặc quá hạn sử dụng.
• Tách biệt đồ sống và chín: Sử dụng dao, thớt và dụng cụ chế biến riêng cho thực phẩm sống và đồ chín. Trong trường hợp dùng chung, phải rửa thật sạch bằng xà phòng sau mỗi lần sơ chế đồ sống để tránh lây nhiễm chéo.
• Che đậy thực phẩm cẩn thận: Thức ăn sau khi chế biến nếu chưa dùng ngay cần được đậy kín để ngăn chặn bụi bẩn và các loại côn trùng như ruồi, muỗi, gián xâm nhập.
• Đun kỹ thức ăn thừa: Luôn hâm nóng lại thức ăn cũ ở nhiệt độ trên 70°C trước khi sử dụng để đảm bảo các vi khuẩn phát sinh trong quá trình bảo quản được tiêu diệt hoàn toàn.
• Bảo quản lạnh kịp thời: Cất thực phẩm vào tủ lạnh sớm nhất có thể; không nên để thức ăn ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ để tránh vi khuẩn sinh sôi nhanh chóng.
• Rửa tay đúng lúc: Luôn rửa tay bằng xà phòng vào các thời điểm quan trọng – trước và sau khi nấu ăn, trước khi ăn và đặc biệt là sau khi đi vệ sinh.
• Giữ bếp luôn sạch sẽ: Thường xuyên vệ sinh không gian bếp, lau dọn mặt bàn và các vật dụng nấu nướng để tạo môi trường chế biến thực phẩm an toàn nhất.

6. Cách chẩn đoán bệnh Ngộ độc thực phẩm

Chẩn đoán ngộ độc thực phẩm chủ yếu dựa vào khám lâm sàng và khai thác thông tin liên quan đến triệu chứng cũng như các yếu tố nguy cơ. Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng nôn ói, tiêu chảy hoặc các biểu hiện khác, đồng thời hỏi về:

• Các triệu chứng đang gặp phải
• Thực phẩm hoặc đồ uống đã sử dụng gần đây
• Tình trạng tương tự ở những người cùng ăn
• Việc sử dụng thuốc gần đây
• Lịch sử đi lại

Ngoài ra, bác sĩ sẽ thăm khám để loại trừ các nguyên nhân bệnh khác và kiểm tra dấu hiệu mất nước.

Trong một số trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định làm thêm các xét nghiệm như:

• Xét nghiệm phân: Giúp xác định vi khuẩn, virus, ký sinh trùng hoặc độc tố gây bệnh
• Xét nghiệm máu: Nhằm tìm nguyên nhân, loại trừ bệnh lý khác hoặc phát hiện biến chứng

Việc xác định chính xác thực phẩm gây ngộ độc thường không dễ, vì triệu chứng có thể xuất hiện sau vài giờ đến vài ngày, trong khi người bệnh đã ăn nhiều loại thực phẩm khác nhau. Tuy nhiên, trong các vụ ngộ độc tập thể, cơ quan y tế có thể truy tìm nguồn thực phẩm chung gây bệnh.

7. Cách điều trị Ngộ độc thực phẩm

Việc điều trị ngộ độc thực phẩm phụ thuộc vào mức độ nặng của triệu chứng và nguyên nhân gây bệnh. Trong đa số trường hợp, người bệnh không cần dùng thuốc.

Các phương pháp điều trị có thể bao gồm:

• Bù nước và điện giải: Nước và các chất điện giải giúp duy trì cân bằng dịch trong cơ thể. Sau khi nôn hoặc tiêu chảy, cần bổ sung nước để tránh mất nước. Trường hợp mất nước nặng có thể cần nhập viện để truyền dịch qua đường tĩnh mạch (truyền dịch).
• Kháng sinh: Bác sĩ có thể kê kháng sinh nếu nguyên nhân là do vi khuẩn. Thuốc này thường chỉ dùng cho các trường hợp nặng hoặc người có nguy cơ biến chứng cao.
• Thuốc điều trị ký sinh trùng: Nếu nhiễm ký sinh trùng, bác sĩ sẽ chỉ định các thuốc đặc hiệu để tiêu diệt ký sinh trùng.
• Men vi sinh (probiotics): Có thể được khuyến nghị để bổ sung vi khuẩn có lợi cho đường ruột, giúp hệ tiêu hóa phục hồi.
• Thuốc giảm tiêu chảy và khó chịu dạ dày: Ở người lớn bị tiêu chảy không có máu và không kèm sốt, có thể sử dụng một số thuốc không kê đơn như loperamide hoặc bismuth subsalicylate [10]. 

Lưu ý: Không nên tự ý lạm dụng thuốc khi chưa có ý kiến của bác sĩ.

Trong những trường hợp diễn tiến nặng hoặc có dấu hiệu nguy hiểm như sốt cao, tiêu chảy kéo dài, nôn nhiều, mất nước, đi ngoài ra máu hoặc đau bụng dữ dội, người bệnh cần đến cơ sở y tế uy tín để được thăm khám và xử trí kịp thời.

Khoa Hồi sức tích cực – Cấp cứu tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn hoạt động 24/7, đồng thời là trung tâm cấp cứu 115 của thành phố, sẵn sàng tiếp nhận và xử trí các trường hợp ngộ độc cũng như nhiều tình huống cấp cứu khác. Với hệ thống trang thiết bị hiện đại và đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm, người bệnh được tiếp nhận nhanh chóng và xử trí kịp thời theo đúng quy trình chuyên môn của Bộ Y tế.

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn

Số 88, Đường số 8, Khu dân cư Trung Sơn, Xã Bình Hưng, TP. Hồ Chí Minh

Hotline: 1800 6767 (Nhánh 2)

dichvukhachhang@nih.com.vn

GPĐKKD: 0312088602 cấp ngày 14/12/2012 bởi Sở Kế hoạch và đầu tư TP.HCM. Giấy phép hoạt động khám bệnh, chữa bệnh số 230/BYT-GPHĐ do Bộ Y Tế cấp.